जेन्जी आन्दोलन: पुराना दलहरूको असफलताको परिणाम कि नयाँ राजनीतिक अवसरको खोजी?
युवा असन्तुष्टि, राजनीतिक हस्तक्षेप र दलहरूले लिनुपर्ने शिक्षा
नेपालमा पछिल्लो समय देखिएको जेन्जी (Gen Z) आन्दोलनलाई केवल एउटा सडक प्रदर्शनका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो आन्दोलन लामो समयदेखि समाजमा जम्मा हुँदै आएको असन्तुष्टि, राजनीतिक दलहरूप्रतिको घट्दो विश्वास र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो चेतनाको अभिव्यक्ति हो।
वास्तवमा जेन्जी पुस्ताको असन्तुष्टिको वातावरण निर्माण गर्ने काम विगतका सबै राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीले नै गरेको हो। लामो समयदेखि शासन सञ्चालन गरेका दलहरूले जनताको अपेक्षा, सुशासन, रोजगारी, आर्थिक विकास र राज्य संयन्त्रमा सुधारका विषयमा अपेक्षित परिणाम दिन नसक्दा नयाँ पुस्तामा निराशा बढ्दै गएको हो।
यस अर्थमा जेन्जी आन्दोलनलाई केवल कसैको योजनाबाट उत्पन्न भएको घटना भनेर हेर्नु वास्तविकताको अपूर्ण विश्लेषण हुन्छ। यसको मूल कारण समाजभित्र रहेको असन्तुष्टि हो, जुन विभिन्न सरकार र राजनीतिक दलहरूको कार्यसम्पादनसँग जोडिएको छ।
विद्यार्थी आन्दोलन र राजनीतिक घुसपैठको प्रश्न
युवाहरू र विद्यार्थीहरूले आफ्ना वास्तविक समस्याका आधारमा आवाज उठाउनु लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। राज्यप्रति प्रश्न उठाउनु, जवाफदेहिता माग्नु र सुधारको माग गर्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो।
तर इतिहासले देखाएको अर्को पक्ष पनि छ—नेपालमा धेरै पटक स्वाभाविक नागरिक वा विद्यार्थी आन्दोलनहरूमा राजनीतिक स्वार्थ प्रवेश गर्ने गरेका छन्। कुनै पनि आन्दोलन ठूलो हुँदै गएपछि विभिन्न शक्ति समूहहरूले त्यसलाई आफ्नो राजनीतिक उद्देश्यअनुसार प्रयोग गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्।
जेन्जी आन्दोलनमा पनि केही तत्वहरूले विद्यार्थी र युवाको वास्तविक असन्तुष्टिलाई प्रयोग गर्दै स्थापित राजनीतिक नेतृत्वविरुद्ध आक्रोश बढाउने, व्यक्तिकेन्द्रित विरोध गर्ने वा आफ्ना राजनीतिक उद्देश्य पूरा गर्ने प्रयास गरेको हुन सक्छ। आन्दोलनको मूल भावना र त्यसमा मिसिन खोज्ने राजनीतिक स्वार्थबीच फरक छुट्याउन आवश्यक छ।
कुनै पनि आन्दोलनमा सहभागी युवाहरूलाई ढाल बनाएर राजनीतिक प्रतिशोध साध्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक संस्कृतिका लागि स्वस्थ हुँदैन।
निर्वाचनबाट आएको शक्तिले पनि जनविश्वास कायम राख्नुपर्छ
लोकतन्त्रमा निर्वाचनबाट प्राप्त जनादेश महत्वपूर्ण हुन्छ। जनताले मत दिएर सरकार बनाउने अधिकार प्रदान गर्छन्। तर निर्वाचन जित्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसपछि राज्य सञ्चालन जनअपेक्षाअनुसार गर्न सक्नु नै वास्तविक परीक्षा हो।
कुनै पनि दलले निर्वाचनबाट बहुमत वा समर्थन पाएपछि जनताको समस्या समाधान गर्ने, अर्थतन्त्र सुधार गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, सुशासन कायम गर्ने र राज्यप्रति विश्वास बढाउने जिम्मेवारी पाउँछ।
तर जब जनताले दैनिक जीवनमा सुधार महसुस गर्न सक्दैनन्, बजार अस्थिर हुन्छ, लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर हुन्छ, युवाहरू भविष्यप्रति निराश हुन्छन् र राज्यका निर्णयप्रति प्रश्न उठ्छन् भने त्यसले स्वाभाविक रूपमा असन्तुष्टि जन्माउँछ।
यसकारण वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वले जनताको आवाजलाई केवल विरोध वा अस्थिरताको रूपमा होइन, सुधारको संकेतका रूपमा लिन आवश्यक छ।
पुराना राजनीतिक दलहरूले लिनुपर्ने शिक्षा
जेन्जी आन्दोलनले सबै पुराना राजनीतिक दलहरूलाई गम्भीर आत्मसमीक्षाको अवसर दिएको छ।
राजनीति केवल निर्वाचन, संगठन र सत्ता समीकरणमा सीमित हुँदैन। जनताको विश्वास निरन्तर कामबाट निर्माण हुन्छ। विगतमा भएका राजनीतिक एकता, गठबन्धन र समीकरणहरू धेरै पटक तत्कालीन आवश्यकता र शक्ति बाँडफाँडमा केन्द्रित भए। तर त्यसले जनताको अपेक्षा पूरा गर्न नसक्दा निराशा बढ्यो।
नेकपा एमालेसहित वाम शक्तिहरूले विगतका अनुभवबाट शिक्षा लिन आवश्यक छ। कुनै पनि सम्भावित कार्यगत एकता वा सहकार्य केवल नेताहरूको पद व्यवस्थापन र गुटगत सन्तुलनका लागि होइन, स्पष्ट नीति, जनमुखी कार्यक्रम र कार्यकर्ताको भावनासँग जोडिनुपर्छ।
नेताहरू स्वार्थ, पद र गुटभन्दा माथि उठेर संगठनभित्र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र राजनीतिक शक्ति बलियो हुन्छ। कार्यकर्ताको भावना जागृत नगरी र जनतामा विश्वास पैदा नगरी गरिएको कुनै पनि राजनीतिक समीकरण दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
बदलिँदो राजनीतिक शक्ति सन्तुलन
नेपालको राजनीति अहिले नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक बहस, नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय र पुराना दलहरूप्रतिको जनअसन्तुष्टिले शक्ति सन्तुलन परिवर्तन भइरहेको छ।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदयले पनि यही असन्तुष्टिको प्रतिनिधित्व गरेको थियो। तर नयाँ शक्तिहरूका लागि पनि चुनौती कम छैन। नेतृत्वबीचको मतभेद, संगठन निर्माणको कठिनाइ र सत्ता सञ्चालनको अनुभवले देखाएको कमजोरीले नयाँ दलहरूलाई पनि परिपक्व राजनीतिक संस्कार आवश्यक रहेको देखाउँछ।
नयाँ वा पुराना कुनै पनि शक्ति जनताको विश्वासबिना लामो समय टिक्न सक्दैन।
बाह्य प्रभाव र आन्तरिक कमजोरी
नेपालजस्तो संवेदनशील भू–राजनीतिक अवस्थामा आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरताले बाह्य शक्तिहरूलाई पनि प्रभाव पार्ने अवसर दिन सक्छ। तर हरेक समस्याको कारण बाह्य शक्तिलाई मात्र देख्नु पनि सही होइन।
पहिलो जिम्मेवारी नेपाली राजनीतिक नेतृत्वकै हो। जब राज्य कमजोर हुन्छ, जनविश्वास घट्छ र राजनीतिक दलहरू जनताबाट टाढा हुन्छन्, त्यस्तो अवस्थामा बाह्य प्रभावको सम्भावना बढ्छ।
त्यसैले समाधान बाहिर होइन, मुख्यतः आन्तरिक राजनीतिक सुधारमा खोजिनुपर्छ।
निष्कर्ष: आन्दोलनलाई दबाउने होइन, सन्देश बुझ्ने समय
जेन्जी आन्दोलनलाई केवल विरोध, षड्यन्त्र वा राजनीतिक चुनौतीका रूपमा हेर्नुभन्दा यसले दिएको सन्देश बुझ्नु आवश्यक छ।
युवाहरूको आवाजभित्र वास्तविक पीडा र अपेक्षा छन्। त्यसमा कुनै राजनीतिक स्वार्थ मिसिएको भए पनि मूल प्रश्नहरूलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
अब पुराना राजनीतिक दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्दै जनतासँग पुनः जोडिनुपर्ने समय आएको छ। सत्ता प्राप्त गर्नु अन्तिम लक्ष्य होइन; जनविश्वास कायम राख्नु नै लोकतन्त्रमा राजनीतिक शक्तिको वास्तविक आधार हो।
नेपालको भविष्य त्यही राजनीतिक शक्तिको हातमा हुनेछ, जसले युवाको असन्तुष्टिलाई अवसरमा बदल्न सक्छ, जनताको विश्वास पुनः निर्माण गर्न सक्छ र पदभन्दा माथि उठेर राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिन सक्छ।
(अमेरिकाको न्यु योर्क निवासी सञ्जय थापा प्रवासी नेपाली मञ्च अन्तर्राष्ट्रिय कमिटीका निवर्तमान अध्यक्ष तथा नेकपा एमालेको केन्द्रिय सदस्य हुन् ।)
