स्वर्ग र नरक : आफ्नै मस्तिष्कको एउटा जीवनदर्शन !
राम्रो कुरा भर्न सके,
यही दिमाग स्वर्ग हो,
माया, करुणा
र सद्भाव फुलाउन सके,
यही जीवन सुन्दर पर्व हो।
फोहोर विचारले भरिए,
यही दिमाग नर्क हो,
घृणा, ईर्ष्या र अहङ्कार पलाए,
आफ्नै छातीभित्र दन्किने आगो हो।
स्वर्ग खोज्दै मन्दिर धाउँछौँ,
नरकको भयले मन काँप्छ,
तर आफ्नै चेतनाको ढोका बन्द गरेर
आकाशसँग उज्यालो माग्छौँ।
कहाँ छ स्वर्ग?
कुन बादल पारी लुकेको छ?
कहाँ छ नरक?
कुन पातालको गर्भमा सुतेको छ?
सायद हामीले बुझ्न सकेनौँ—
स्वर्ग कुनै टाढाको लोकमात्र होइन,
नरक कुनै अदृश्य पाताल मात्र होइन,
यी त हाम्रै विचारले कोरेका
जीवनका दुई भिन्न प्रतिबिम्ब हुन्।
मनमा करुणाको मुहान फुट्दा
मरुभूमिमा पनि फूल फुल्छ,
पराइको पीडाले मुटु छुँदा
मान्छेभित्र मानवता झल्किन्छ।
एउटा सान्त्वनाको शब्दले
निराश साँझमा जून उदाउन सक्छ,
एउटा निःस्वार्थ सहयोगले
डुब्न लागेको जीवन तर्न सक्छ।
भोकाएको पेटमा अन्न पुग्नु,
निराश आँखामा सपना जाग्नु,
अन्यायको अँध्यारो चिर्दै
सत्यको एउटा दीप बल्नु—
यही त स्वर्गको सुगन्ध हो,
यही मानवताको वास्तविक धर्म,
जहाँ धनभन्दा इमान ठूलो हुन्छ,
जहाँ प्रेमभन्दा माथि हुँदैन कुनै कर्म।
तर जब ईर्ष्याको बीउ रोपिन्छ,
अर्काको खुसी काँडाजस्तो बिझ्छ,
जब लोभले विवेकको घाँटी थिच्छ,
आफ्नै अन्तरात्मा आफैँसँग रिसाउँछ।
अहङ्कारको पहाड चढेर
अरूलाई होचो देख्ने आँखाले
आफ्नै उचाइ नाप्न बिर्सन्छ,
आफ्नै खुट्टामुनिको जमिन
कहिले खस्कियो, थाहै पाउँदैन।
लोभको समुद्र जति भरे पनि
अतृप्तिको तिर्खा मेटिँदैन,
स्वार्थको महल जति अग्ल्याए पनि
मनको रिक्तता भरिँदैन।
सुनका थालमा भोजन गरेर
मन सधैँ तृप्त हुँदैन,
रेशमी ओछ्यानमा सुतेर
हराएको निद्रा फर्किंदैन।
बाहिर हाँसोको उत्सव चल्दा
भित्र आँसुको बाढी आउन सक्छ,
हजारौँ अनुहारको भीडमा पनि
आफ्नै मन अपरिचित बन्न सक्छ।
किनकि नरक सधैँ आगो होइन,
कहिलेकाहीँ मौन जलन पनि हो;
नरक सधैँ सजाय होइन,
आफ्नै विवेकसँगको द्वन्द्व पनि हो।
आफ्नै झुटले छाया तर्सिनु,
आफ्नै अपराधले निद्रा चोर्नु,
आफ्नै व्यवहारले प्रियजन टाढिनु,
आफ्नै शब्दले सम्बन्ध भत्किनु—
यी सबै त्यही नरकका रूप हुन्,
जसको ढोका बाहिर खुल्दैन,
आफ्नै विचारको विष फैलिँदै जाँदा
मनभित्रै मरुभूमि उम्रिन्छ।
ए मान्छे!
एकपटक आफ्नै मनको ऐना हेर,
त्यहाँ अनुहार मात्र देखिने छैन,
तिम्रो सोचको दिशा,
तिम्रो कर्मको छाया
र तिम्रो चरित्रको
वास्तविक रङ पनि देखिनेछ।
तिम्रो सोच बीउ हो,
तिम्रो कर्म त्यसको फल,
तिम्रो वाणी हावाको स्पर्श,
तिम्रो व्यवहार जीवनको जल।
काँडाको बीउ रोपेर
गुलाबको आशा नगर,
मनमा विष सञ्चय गरेर
अमृतको प्यास नगर।
विचारको खेतमा प्रेम छर,
विवेकको पानीले सिञ्चन गर,
क्षमाको घाम फैलिन देऊ,
मानवताको बाली उमार।
तर सम्झ—
क्षमा गर्नु अन्यायसामु झुक्नु होइन,
प्रेम गर्नु आफैँलाई मेट्नु होइन,
सत्यको पक्षमा उभिनु कठोरता होइन,
आफ्नो अधिकार जोगाउनु घृणा होइन।
मन निर्मल राख,
तर विवेकलाई निदाउन नदेऊ;
हृदयमा करुणा राख,
तर अन्यायलाई मौन स्वीकृति नदेऊ।
ज्ञान भनेको पुस्तकका पाना मात्र होइन,
आफ्नै भूल चिन्न सक्ने दृष्टि हो;
महानता अग्लो आसनमा बस्नु होइन,
सानो मान्छेलाई सम्मान दिन सक्ने सृष्टि हो।
मन्दिरमा शिर झुकाउनु आस्था हो,
पीडितको आँसु पुछ्नु पनि पूजा हो;
ओठमा प्रार्थना सजाउनु सुन्दर हो,
व्यवहारमा सत्य उतार्नु साँचो साधना हो।
ईश्वरलाई फूल चढाउनुअघि
मान्छेको मुटु नदुखाऊ,
आस्थाको दीप बाल्नुअघि
कसैको आशाको बत्ती ननिभाऊ।
धर्मको सुगन्ध ग्रन्थमा मात्र होइन,
निष्कपट व्यवहारमा फैलिन्छ;
सत्यको तेज शब्दमा मात्र होइन,
न्यायपूर्ण कर्ममा चम्किन्छ।
एउटा दीपले अर्को दीप बाल्दा
आफ्नो उज्यालो घट्दैन,
एउटा हृदयले अर्को हृदय जित्दा
प्रेमको आकाश खुम्चिँदैन।
त्यसैले मनको अँध्यारोमा
विवेकको झ्याल खोल,
घृणाका पुराना पर्खाल भत्काएर
सद्भावको नयाँ बाटो खोल।
अरूको सफलतामा डाह होइन,
प्रेरणाको फूल फुल्न देऊ;
अरूको दुःखमा उपहास होइन,
सहानुभूतिको हात बढ्न देऊ।
जीवनको साँझ ढल्दै जाँदा
धनको हिसाब धमिलो हुन्छ,
पद र प्रतिष्ठाको चमक हराउँछ,
तर असल कर्मको सुगन्ध
कसैको स्मृतिमा जीवित रहन्छ।
तिमीले कति महल बनायौ,
समयले बिर्सन सक्छ;
तर तिमीले कति मन जित्यौ,
त्यो कसैको हृदयमा बाँच्न सक्छ।
सम्पत्ति यहीँ छुट्छ,
अहङ्कार माटोमै मिल्छ,
तर प्रेमले छोएको आत्मा
समयको सीमाभन्दा परसम्म फैलिन्छ।
त्यसैले स्वर्ग खोज्न
मृत्युको प्रतीक्षा नगर,
नरकको भय बोकेर
आजको उज्यालो नजलाऊ।
हरेक बिहान आफूलाई सोध—
आज मेरो मनमा के उम्रिँदै छ?
करुणाको कोपिला पलाउँदै छ
कि घृणाको विष फैलिँदै छ?
आज मेरो वाणीले
कसैको घाउ निको पार्दै छ
कि कसैको मुटु चिरिँदै छ?
मेरो कर्मले संसारमा
एउटा दीप थप्दै छ
कि अँध्यारो अझ बाक्लिँदै छ?
उत्तर खोज्न आकाशतिर होइन,
आफ्नै अन्तरात्मातिर फर्क,
किनकि जीवनको सबैभन्दा कठिन यात्रा
आफैँभित्रको सत्यसम्म पुग्नु हो।
राम्रो कुरा भर्न सके
यही दिमाग स्वर्ग हो,
फोहोर विचारले भरिए
यही दिमाग नर्क हो।
स्वर्ग कुनै टाढाको नन्दनवन होइन,
मनमा फुलेको सद्भावको फूल हो;
नरक कुनै अदृश्य पाताल होइन,
विवेक हराएको चेतनाको भूल हो।
हामीले रोजेका विचारले
हाम्रो दृष्टिको आकाश बनाउँछन्,
हामीले गरेका कर्मले
हाम्रो जीवनको इतिहास लेख्छन्।
मन बदलौँ,
विचारलाई निर्मल बनाऔँ,)
व्यवहारमा मानवता उतारौँ,
आफ्नै चेतनाको मन्दिरमा
सत्य र करुणाका दीप जलाऔँ।
अनि एक दिन,
आफ्नै अन्तरात्माको उज्यालोमा उभिएर
निडर भई भन्न सकौँ—
मैले स्वर्ग खोज्न आकाश चहारिनँ,
आफ्नै मनमा प्रेमको फूल रोपेँ।
मैले नरकसँग लड्न हतियार उठाइनँ,
आफ्नै मनबाट घृणाका विष झिकेँ।
किनकि स्वर्ग र नरकको दूरी
आकाश र पातालको दूरी होइन,
एउटा विचारको उज्यालो
र अर्को विचारको अँध्यारोबीच
फरक छुट्याउन सक्ने
हाम्रो चेतनाको गहिराइ हो !!
~ नारदप्रसाद आचार्य ‘सुदामा’
संयुक्त राज्य अमेरिका
