बेलडाँगीदेखि अमेरिकासम्म : राजु सुब्बाको सृजनशील यात्रा
विस्थापनको पीडाबाट सिर्जनाको यात्रासम्म—साहित्य, सङ्गीत, जीवन सङ्घर्ष र पिताको स्मृतिलाई अभिलेख गर्ने एउटा संवेदनशील कथा
सहयात्री ढकाल
कोलम्बस, ओहायो / कहिलेकाहीँ मानिसले आफ्नो देश छाड्नुपर्छ, तर देशसँग जोडिएका स्मृतिहरू छाड्न सक्दैन। घर छुट्छ, गाउँ छुट्छ, परिचित बाटाहरू आँखाबाट ओझेल पर्छन्; तर बाल्यकालका दृश्य, परिवारका अनुहार र आफूले छाडेर आएको माटो मनभित्र लामो समयसम्म बाँचिरहन्छन्। राजु सुब्बाको जीवनयात्रा यही अनुभूतिको एउटा संवेदनशील उदाहरण हो। भुटानको कालिखोलाबाट सुरु भएको उनको यात्रा नेपालको बेलडाँगी शरणार्थी शिविर हुँदै अमेरिकाको जर्जिया राज्यसम्म आइपुगेको छ। यस यात्रामा भूगोल मात्र बदलिएको छैन; जीवनका चुनौती, शिक्षाप्रतिको लगाव, साहित्यसँगको सम्बन्ध, व्यावसायिक जिम्मेवारी र पारिवारिक स्मृतिका अनेक पाटा पनि जोडिएका छन्।
राजु सुब्बाको कथा केवल शरणार्थी जीवनबाट अमेरिकामा स्थापित भएको व्यक्तिको कथा होइन। यो आफूले भोगेको समयलाई शब्दमा उतार्ने, शिक्षामार्फत सम्भावनाको बाटो खोज्ने र प्रियजनका स्मृतिलाई सिर्जनामा सुरक्षित राख्ने प्रयासको कथा पनि हो।
कालिखोलाबाट बेलडाँगीसम्म
भुटानको कालिखोलामा जन्मिएका राजु सुब्बा स्वर्गीय क्याप्टेन बुद्धवीर लिम्बू (पन्धाक) र पूर्णमाया सुब्बाका कान्छा छोरा हुन्। उनका एक दिदी र दुई दाजु छन्। उनका पिता रोयल भुटान आर्मीमा कार्यरत थिए। परिवार र जन्मभूमिसँग जोडिएको बाल्यकालको क्रम भने सन् १९९० को राजनीतिक परिस्थितिले बदलिदियो। परिवारले भुटान छाड्नुपर्यो र नेपालमा शरणार्थी जीवन सुरु भयो।
जन्मभूमिबाट विस्थापित हुनु एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्नु मात्र होइन। त्यो परिचित सामाजिक परिवेश, घरसँग जोडिएका सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको निश्चितताबाट टाढिनु पनि हो। विशेषगरी बालबालिकाका लागि यस्तो परिवर्तनले उनीहरूको संसार नै बदलिदिन्छ। तर परिस्थितिले जीवनको बाटो परिवर्तन गरे पनि सपना देख्ने र भविष्य निर्माण गर्ने चाहना समाप्त हुँदैन।
राजु सुब्बाको जीवनमा झापाको दमक क्षेत्र र बेलडाँगी शरणार्थी शिविर यही परिवर्तनका साक्षी बने। सन् १९९२ देखि २००७ सम्मको महत्त्वपूर्ण अवधि उनले बेलडाँगी–१ मा बिताए। त्यो उनको जीवनको कठिन समय थियो, तर त्यही समयले उनको व्यक्तित्व निर्माणमा पनि भूमिका खेल्यो।
सन् १९९८ मा उनले बेलडाँगी–१ स्थित ग्रिन भ्याली एकेडेमीबाट कक्षा आठ पूरा गरे। त्यसपछि सन् २००१ मा बेलडाँगी–२ स्थित त्रिरत्न माध्यमिक विद्यालयबाट कक्षा दस उत्तीर्ण गरे। शरणार्थी शिविरको सीमित परिवेशमा पढाइलाई निरन्तरता दिनु भविष्यप्रतिको विश्वास कायम राख्नु थियो। अनिश्चितताबीच शिक्षा हासिल गर्ने उनको प्रयासले जीवनलाई नयाँ दिशातर्फ लैजाने आधार तयार गर्यो।
बेलडाँगी उनका लागि अस्थायी बसोबासको ठाउँ मात्र रहेन। त्यहाँ उनले विद्यालयीय जीवन बिताए, समुदायसँगको आत्मीयता अनुभव गरे र आफ्नो पुस्ताले भोगेका अभाव तथा आशालाई नजिकबाट देखे। विस्थापनले जन्मभूमिबाट टाढा पुर्याए पनि मानिसको भाषा, सम्बन्ध र पहिचानसँगको नाता सजिलै टुट्दैन भन्ने अनुभूति उनको जीवनयात्राको पृष्ठभूमिमा रहिरह्यो।
शिक्षासँगै आकार लिएको साहित्यिक यात्रा
कक्षा दस पूरा गरेपछि राजु सुब्बाको शैक्षिक यात्रा भारतको पश्चिम बङ्गालस्थित कालिम्पोङतर्फ अघि बढ्यो। उनले कुमुदिनी होम्स उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट कक्षा बाह्रको अध्ययन पूरा गरे। त्यसपछि दार्जिलिङस्थित सेन्ट जोसेफ्स कलेज (नर्थ पोइन्ट) मा अध्ययन गर्दै सन् २००६ मा विज्ञान विषयमा स्नातक तह हासिल गरे।
शिक्षाको यो यात्रासँगै साहित्यप्रतिको उनको आकर्षण पनि अघि बढिरहेको थियो। वि.सं. २०५९ मा उनको पहिलो संयुक्त कविता सङ्ग्रह ‘रान्ता’ प्रकाशित भयो। त्यसको तीन वर्षपछि, वि.सं. २०६२ मा, ‘छलहरू’ गजल सङ्ग्रह प्रकाशित भयो। यी प्रकाशनले उनको साहित्यिक यात्रालाई प्रारम्भिक पहिचान दिए।
कविता र गजल मानिसले भोगेका अनुभूति, मनमा उठेका प्रश्न र समयले छाडेका प्रभावलाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम हुन्। राजु सुब्बाको जीवनमा विस्थापन, सम्बन्ध, स्मृति र भविष्यप्रतिको आकाङ्क्षा महत्त्वपूर्ण अनुभवका रूपमा रहे। उनका कृतिको साहित्यिक मूल्याङ्कनका लागि रचनाहरूको विस्तृत अध्ययन आवश्यक भए पनि पुस्तक प्रकाशनको निरन्तरताले नेपाली भाषा र साहित्यसँग उनको सम्बन्ध लामो समयदेखि कायम रहेको देखाउँछ।
जीवनमा स्थान परिवर्तन हुँदैमा मानिसको सिर्जनात्मक चेतना हराउनुपर्दैन। कहिलेकाहीँ नयाँ परिवेशले पुराना स्मृतिलाई अझ गहिरो बनाउँछ। राजुका लागि साहित्य आफ्नो अनुभूति व्यक्त गर्ने माध्यम मात्र नभई आफूले बाँचेको समयसँग जोडिइरहने एउटा बाटो पनि बन्यो।
अमेरिकामा पुनर्वास र नयाँ पहिचान
सन् २००८ मा तेस्रो देश पुनर्वास कार्यक्रमअन्तर्गत राजु सुब्बा अमेरिकाको जर्जिया राज्यस्थित डिकेचर पुगे। बेलडाँगी र भारतमा बिताएका वर्षपछि अमेरिकामा नयाँ जीवन सुरु गर्नु अर्को ठूलो परिवर्तन थियो। नयाँ समाजमा आफूलाई स्थापित गर्नुपर्ने, आर्थिक तथा पारिवारिक जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने र भविष्यका सम्भावना खोज्नुपर्ने चुनौती उनका अगाडि थिए।
उनले फेरि शिक्षालाई आफ्नो यात्राको आधार बनाए। सन् २०१८ मा जर्जिया राज्यको क्लार्क्स्टनस्थित जर्जिया स्टेट युनिभर्सिटीको पेरिमिटर कलेजबाट नर्सिङमा सहायक उपाधि हासिल गरे। त्यसपछि डिकेचरस्थित एक अस्पतालमा दर्ताप्राप्त नर्सका रूपमा काम सुरु गरे। सन् २०२० मा जर्जिया स्टेट युनिभर्सिटीबाट नर्सिङमा स्नातक तह पूरा गर्दै आफ्नो व्यावसायिक योग्यतालाई थप विस्तार गरे।
नर्सिङ पेसा ज्ञान र सीपमा मात्र सीमित हुँदैन; यसमा धैर्य, जिम्मेवारी र मानवीय संवेदनाको पनि आवश्यकता पर्छ। बिरामीको हेरचाह गर्ने कामले मानिसलाई जीवनका नाजुक क्षणहरूसँग प्रत्यक्ष जोड्छ। राजु सुब्बाको जीवनमा यो पेसागत पक्ष साहित्यिक परिचयभन्दा फरक भए पनि दुवैमा मानिस र उसको अनुभूतिसँग जोडिने साझा मानवीय पक्ष भेटिन्छ।
शरणार्थी शिविरबाट सुरु भएको शैक्षिक यात्रा अमेरिकामा व्यावसायिक योग्यतासम्म पुग्नु उनको निरन्तर प्रयासको परिणाम हो। तर व्यावसायिक जीवन अघि बढ्दैमा साहित्यसँगको सम्बन्ध टुटेन। बरु नयाँ देशमा बसेर पनि नेपाली भाषामा सिर्जना गर्ने उनको अभ्यास जारी रह्यो।
वि.सं. २०७२ मा उनको संयुक्त गजल सङ्ग्रह ‘दबिएका आवाजहरू’ प्रकाशित भयो। त्यसपछि सन् २०१८ मा ‘स्मृतिका छलहरू’ गजल काव्य प्रकाशित भयो। यी कृतिले उनको साहित्यिक सक्रियताको निरन्तरतालाई देखाउँछन्। विशेषतः प्रवासमा रहेर मातृभाषामा लेख्नु भनेको आफ्ना पुराना सम्बन्ध, सांस्कृतिक परिवेश र सामुदायिक पहिचानसँग संवाद कायम राख्नु पनि हो।
शब्दबाट गीत र दृश्यतर्फ
साहित्यमा शब्दसँगको लामो सम्बन्धले राजु सुब्बालाई गीतसङ्गीततर्फ पनि डोर्यायो। सन् २०२२ मा उनको पहिलो गीत ‘मेरो प्रेमको’ सार्वजनिक भयो। गीतमा रोबिन शर्माको स्वर र कमल राईको सङ्गीत रहेको छ।
कविता र गजलमा शब्दले पाठकको मनमा अर्थ र अनुभूतिको संसार बनाउँछन्। गीतमा ती शब्द स्वर र सङ्गीतसँग जोडिएर श्रोतासम्म पुग्छन्। राजु सुब्बाको गीतसङ्गीत यात्रालाई साहित्यिक अभ्यासकै एउटा विस्तारका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर उनको सिर्जनात्मक रुचि व्यक्तिगत भावना व्यक्त गर्ने गीतमा मात्र सीमित रहेन। परिवार, इतिहास र स्मृतिसँग सम्बन्धित विषयहरूले पनि उनका परियोजनामा स्थान पाए।
सन् २०२२ मा उनको अवधारणामा ‘कुन हो मेरो देश’ नामक वृत्तचित्र तयार भयो। स्वर्गीय क्याप्टेन बुद्धवीर लिम्बूसँग सम्बन्धित यस परियोजनाको शीर्षकले विस्थापनको अनुभव बोकेको पुस्ताका लागि गहिरो अर्थ राख्छ। देश भनेको जन्मिएको भूभाग मात्र हो कि बाल्यकालका स्मृति, पारिवारिक इतिहास, भाषा र सम्बन्धको समष्टि पनि हो? आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा पुगेर अर्को देशमा जीवन निर्माण गर्ने मानिसका लागि यो प्रश्नको उत्तर सरल हुँदैन।
राजु सुब्बाको आफ्नै जीवनमा भुटान जन्मभूमि हो, नेपाल बाल्यकाल र किशोरावस्थाको महत्त्वपूर्ण आधार हो, भारत उच्च शिक्षासँग जोडिएको ठाउँ हो र अमेरिका पुनर्वासपछि नयाँ जीवन निर्माण गरेको भूमि हो। यी सबै भूगोल उनका जीवनका अलग अध्याय हुन्। ‘कुन हो मेरो देश’ शीर्षकले यिनै अनुभवसँग जोडिएका प्रश्नबारे सोच्ने ठाउँ दिन्छ।
साहित्यले स्मृतिलाई शब्दमा सुरक्षित राख्न सक्छ भने वृत्तचित्रले दृश्य र ध्वनिका माध्यमबाट ाहित्यले स्मृतिलाई शब्दमा सुरक्षित राख्न सक्छ भने वृत्तचित्रले दृश्य र ध्वनिका माध्यमबाट इतिहास तथा अनुभवलाई प्रस्तुत गर्न सक्छ। त्यसैले यस्तो परियोजनाको महत्त्व यसको व्यक्तिगत पृष्ठभूमिमा मात्र सीमित हुँदैन; यसले परिवार र समुदायको इतिहासलाई अभिलेख गर्ने सम्भावना पनि बोकेको हुन्छ। वृत्तचित्रको विस्तृत विषयवस्तु र निर्माणसम्बन्धी थप विवरण उपलब्ध भए यसको ऐतिहासिक तथा कलात्मक पक्षबारे अझ स्पष्ट चर्चा गर्न सकिन्छ।
‘असल’ बहर गजल र सिर्जनाको निरन्तरता
सन् २०२५ मा राजु सुब्बाको ‘असल’ बहर गजल सार्वजनिक भयो। गजलमा बहरको अभ्यासले लयात्मक अनुशासन, छन्दको संरचना र शब्दको छनोटलाई विशेष महत्त्व दिन्छ। भावनालाई अभिव्यक्त गर्नुका साथै निश्चित लयात्मक संरचनाभित्र प्रस्तुत गर्नु गजल लेखनको चुनौतीपूर्ण पक्ष हो।
कविता र गजलका पुस्तकदेखि गीतसङ्गीतसम्म फैलिएको उनको सिर्जनात्मक यात्रामा ‘असल’ अर्को महत्त्वपूर्ण कडी बनेको छ। यसले नेपाली साहित्यसँगको सम्बन्धलाई कायम राख्ने उनको प्रयासलाई थप स्पष्ट पार्छ।
तर उनका सिर्जनात्मक काममध्ये व्यक्तिगत रूपमा सबैभन्दा गहिरो अर्थ बोकेको परियोजना पिताको स्मृतिसँग सम्बन्धित छ।
‘वन लास्ट सल्यूट’ : पिताप्रतिको अन्तिम सलामी
सन् २०२६ मा तयार गरिएको ‘वन लास्ट सल्यूट’ (अन्तिम सलामी) रोयल भुटान आर्मीका लेफ्टिनेन्ट क्याप्टेन बुद्धवीर लिम्बूप्रति समर्पित श्रद्धाञ्जली हो। राजु सुब्बाका लागि बुद्धवीर लिम्बू सैनिक अधिकारीको परिचयमा मात्र सीमित छैनन्। उनी पिता हुन्—परिवारको इतिहास, बाल्यकालका सम्झना र व्यक्तिगत सम्बन्धसँग गहिरो रूपमा जोडिएको नाम।
पिताप्रतिको सम्मानलाई सिर्जनामार्फत अभिव्यक्त गर्नु एउटा छोराको निजी भावनात्मक यात्रा हो। तर जब त्यस्तो स्मृतिलाई गीत वा दृश्य माध्यमबाट अभिलेख गरिन्छ, त्यसले परिवारको घेराभन्दा बाहिर पुग्ने सम्भावना पनि प्राप्त गर्छ। नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताको जीवन, योगदान र अनुभवबारे जान्ने बाटो खुल्न सक्छ।
‘अन्तिम सलामी’ शीर्षकमा सम्मान, कृतज्ञता र बिदाइको भाव एकै ठाउँमा भेटिन्छ। सैनिक परम्परामा सलामी सम्मानको प्रतीक हो। यहाँ त्यही प्रतीकले पिताप्रतिको प्रेम र आदरलाई अभिव्यक्त गर्ने अर्थ पाएको छ। आफ्नो पिताको जीवनलाई सम्झने यो प्रयासले राजु सुब्बाको सिर्जनात्मक यात्रामा व्यक्तिगत स्मृति र पारिवारिक इतिहासको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
‘कुन हो मेरो देश’ र ‘वन लास्ट सल्यूट’ लाई सँगै हेर्दा उनको सिर्जनात्मक यात्रामा विगतसँगको सम्बन्ध विशेष रूपमा देखिन्छ। एउटा परियोजनाले देश र पहिचानसँग सम्बन्धित प्रश्न उठाउँछ भने अर्कोले पिताको जीवनप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्छ। दुवैमा स्मृतिलाई सुरक्षित राख्ने र त्यसलाई अरूसम्म पुर्याउने चाहना जोडिएको छ।
परिवार र आगामी पुस्तासम्म पुग्ने स्मृति
राजु सुब्बाले सन् २०१२ मा विवाह गरे। उनका एक छोरी र एक छोरा छन्। परिवार उनको जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। विस्थापनको अनुभव बोकेको पुस्ताका लागि परिवार केवल निजी सम्बन्धको घेरा होइन; यो भाषा, संस्कृति, पारिवारिक इतिहास र स्मृतिलाई आगामी पुस्तासम्म पुर्याउने माध्यम पनि हो।
आफूले भोगेको कठिनाइ र प्राप्त गरेको अवसरलाई सन्तानको भविष्यसँग जोडेर हेर्नु अभिभावकको स्वाभाविक आकाङ्क्षा हो। राजुको जीवनमा शिक्षा, पेसा र सिर्जनाले अलग-अलग भूमिका निर्वाह गरे पनि यी सबैको बीचमा परिवार र विगतसँगको सम्बन्ध कायम रहेको देखिन्छ।
उनको यात्रा कालिखोलाबाट सुरु भयो, बेलडाँगीमा सङ्घर्ष र शिक्षाको आधार बन्यो, भारतमा उच्च शिक्षासम्म पुग्यो र अमेरिकामा पुनर्वासपछि व्यावसायिक जीवनमा विस्तार भयो। यसबीच साहित्यिक सिर्जना जारी रह्यो; गीत र वृत्तचित्रका माध्यमबाट अभिव्यक्तिको दायरा फराकिलो बन्यो। पिताप्रतिको श्रद्धाले त्यो सिर्जनात्मक यात्रालाई थप निजी र भावनात्मक आयाम दियो।
राजु सुब्बाको जीवनलाई एउटै परिचयमा सीमित गर्न सकिँदैन। उनी साहित्यकार र गजलकार हुन्, गीतकार हुन्, स्वास्थ्य सेवामा कार्यरत दर्ताप्राप्त नर्स हुन् र पारिवारिक स्मृतिलाई सिर्जनामा अभिलेख गर्न चाहने व्यक्ति पनि हुन्। यी परिचयलाई जोड्ने साझा पक्ष भनेको निरन्तरता हो—परिस्थिति बदलिँदा पनि सिकिरहने, सिर्जना गरिरहने र आफूलाई अर्थ दिने सम्बन्धसँग जोडिइरहने निरन्तरता।
बेलडाँगीमा बिताएका वर्षहरू उनको जीवनको एउटा अध्याय हुन्; अमेरिका अर्को अध्याय। तर ती अध्यायबीचको दूरीलाई शिक्षाले मात्र होइन, भाषा, साहित्य, परिवार र स्मृतिले पनि जोडेको छ।
विस्थापनले मानिसलाई जन्मभूमिबाट टाढा पुर्याउन सक्छ, तर विगतसँगको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा मेटाउन सक्दैन। कहिलेकाहीँ त्यही सम्बन्ध कविता बन्छ, गजल बन्छ, गीतमा स्वर पाउँछ वा पिताको स्मृतिमा समर्पित श्रद्धाञ्जली बनेर अर्को पुस्तासम्म पुग्छ।
राजु सुब्बाको सिर्जनशील यात्राको महत्त्व पनि यहीँ छ। उनले आफ्नो जीवनको कठिन विगतलाई मात्र सम्झेर बसेनन्; शिक्षा र पेसामार्फत नयाँ सम्भावना निर्माण गरे। साहित्य र सङ्गीतसँगको सम्बन्ध कायम राखे। आफूले माया गरेका मानिस र आफूले बाँचेको समयलाई सिर्जनामार्फत अभिलेख गर्ने बाटो रोजे।
बेलडाँगीदेखि अमेरिकासम्मको उनको यात्रा त्यसैले दूरी पार गरेको कथा मात्र होइन; विस्थापनका बीच पनि स्मृति, भाषा र सिर्जनालाई जीवित राख्न सकिने सम्भावनाको कथा हो।
राजु सुब्बाका लेख तथा साहित्यिक सामग्री: https://rajusubba.wordpress.com
