महिनावारी कुनै अपराध होइन : प्रकृति पोखरेल
नमस्ते।
सबैभन्दा पहिले, म यस मन्दिरप्रति, हाम्रो आस्थाप्रति, र पुस्तौँदेखि हाम्रो परिवारलाई मार्गदर्शन गर्दै आएका परम्पराप्रति आफ्नो सम्मान व्यक्त गर्न चाहन्छु। म आज यहाँ विश्वासलाई चुनौती दिन होइन, तर परम्परा, विज्ञान र हाम्रो जीवनका अनुभवहरू आजको संसारमा कसरी भेटिन्छन् र कहिलेकाहीँ कसरी द्वन्द्वमा पर्छन् भन्ने विषयमा मनन गर्न आएकी हुँ।
म नौ वर्षकी थिएँ जब मेरो पहिलो महिनावारी भयो।
म आप्रवासी थिएँ र यो देशमा नयाँ थिएँ। मेरी आमा बाँच्नका लागि संघर्ष गर्दै, काम गर्दै र परिवारको हेरचाह गर्दै व्यस्त हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई मलाई “त्यो कुरा” (शारीरिक परिवर्तनबारे) बुझाउने अवसर कहिल्यै जुरेन, र उहाँले सायद आवश्यक ठान्नुभएन। म अझै बच्ची नै थिएँ।
त्यसैले जब यो भयो, मैले आफ्नै शरीरलाई बुझिनँ। महिनावारी के हो भन्ने पनि बुझिनँ। मैले यति मात्र बुझें कि एकै रातमा मलाई फरक व्यवहार गर्न थालियो।
मलाई हजुरआमालाई नछुन भनियो।
मलाई पूजा कोठामा प्रवेश गर्न नदिइयो।
मलाई फ्रिज छुन नदिइयो।
म भाग्यमानी थिएँ। म अपेक्षाकृत उदार सोच भएको परिवारमा हुर्किएँ, जहाँ मेरा आमाबुबा यी नियमहरूमा केही हदसम्म लचिलो हुनुहुन्थ्यो। तर जब म हजुरबा–हजुरआमाको घर जान्थें, नियमहरू कडा हुन्थे। र म अन्योलमा पर्थें, किनकि म हिजो जस्ती नै बच्ची थिएँ। के परिवर्तन भयो?
यो अनुभव महिनावारीसम्बन्धी पुराना सांस्कृतिक विश्वासहरूमा गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ।
आधुनिक सरसफाइ र महिनावारीसम्बन्धी सामग्रीहरू नहुँदा, महिनावारीको रगतले साझा स्थानहरू दूषित हुन सक्थ्यो। त्यसैले त्यस समयमा महिनावारीका बेला लगाइने केही प्रतिबन्धहरू सरसफाइ र सुरक्षासम्बन्धी व्यावहारिक उपाय थिए, महिलाको चरित्र वा शुद्धताबारे निर्णय होइन।
तर समयसँगै, यी अभ्यासहरू पुस्तौँदेखि पुस्तौँमा सर्दै गए — आज हामीले चिनेको “टेलिफोन” खेलजस्तै। जहाँ व्यक्ति ‘ए’ ले व्यक्ति ‘बी’ लाई सन्देश दिन्छ, त्यसपछि ‘सी’ लाई, र यसरी क्रमशः। अन्तिम व्यक्तिसम्म पुग्दा, प्रायः सन्देश सुरुमा भनिएको जस्तै हुँदैन। त्यसैगरी, यी अभ्यासहरूको मूल उद्देश्य समयसँगै गलत बुझाइ वा परिवर्तन भएको हुन सक्छ।
उदाहरणका लागि, पकाउने काममा प्रतिबन्ध लगाइनु सायद महिनावारीका बेला हुने थकान, दुखाइ वा कमजोरीका कारण महिलालाई आराम दिनका लागि थियो। तर पुस्तौँ बित्दै जाँदा, यी व्यावहारिक कारणहरू बिस्तारै कडा नैतिक र धार्मिक नियममा परिणत भए — यद्यपि अहिले सरसफाइ, शिक्षा र महिनावारी सामग्रीहरू धेरै सुधार भइसकेका छन्।
यो भिन्नता चिन्नु महत्वपूर्ण छ, किनकि स्याहार र सुरक्षाबाट सुरु भएका अभ्यासहरू आज लाज वा पीडा दिने रूपमा जारी रहनु हुँदैन।
वास्तवमा, विज्ञानले महिनावारी के हो भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बताउँछ।
यो गर्भधारण नभएपछि हुने एक सामान्य जैविक प्रक्रिया हो। यो हर्मोनद्वारा नियन्त्रित हुन्छ र प्रजनन प्रणाली ठीकसँग काम गरिरहेको संकेत हो। यो कुनै रोग होइन। यो कुनै बिरामी होइन। र यसले शारीरिक वा आध्यात्मिक रूपमा अशुद्धता सिर्जना गर्दैन।
अनुसन्धानले देखाउँछ कि आज अमेरिकामा केटीहरूले अघिल्ला पुस्ताभन्दा छिटो महिनावारी सुरु गरिरहेका छन्। धेरै केटीहरूले दस वर्षभन्दा अघि, र केहीले आठ वा नौ वर्षमै सुरु गरिरहेका छन्। यो प्रायः न्यून आय भएका परिवार, आप्रवासी परिवार र जातीय अल्पसंख्यक समुदायमा देखिन्छ।
यस परिवर्तनका पछाडि विभिन्न कारणहरू छन् — उच्च तनाव, पर्याप्त पोषणमा सीमित पहुँच, वातावरणीय असरहरू, र आर्थिक कठिनाइ। फलस्वरूप, विशेष गरी पहिले नै संवेदनशील समुदायमा बच्चाहरूको शरीर छिटो विकसित भइरहेको छ।
यहीँबाट द्वन्द्व सुरु हुन्छ — आज धेरै साना केटीहरूले महिनावारी सुरु गरिरहेका छन्, तर उही पुराना प्रतिबन्धहरू बिना कुनै व्याख्या, शिक्षा वा भावनात्मक सहयोग लागू गरिन्छन्।
समय अघि बढ्दै गएको छ, विशेष गरी अमेरिका र नेपालका धेरै भागहरूमा। तर अझै पनि महिलाहरूलाई महिनावारीको समयमा अशुद्ध रूपमा व्यवहार गरिन्छ। नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा “छाउपडी” नामक प्रथा अझै पनि प्रचलनमा छ। यसमा महिनावारी भएका महिला र केटीहरूलाई घर छोडेर बाहिर, प्रायः गोठमा बस्न बाध्य पारिन्छ। त्यहाँ न्यानोपन, सरसफाइ र सुरक्षाको अभाव हुन्छ। संक्रमण, जनावरको आक्रमण, कुपोषण र यौन हिंसाको जोखिम हुन्छ। यी सबैले मृत्यु समेत निम्त्याउन सक्छ। यसले विशेषगरी साना केटीहरूमा गहिरो मानसिक पीडा सिर्जना गर्छ। सबैभन्दा दुःखद कुरा, उनीहरू यी विषय उठाउन पनि डराउँछन्, किनकि यसबारे बोल्नै नहुने मानिन्छ।
म विश्वास गर्छु — भगवानले हामी सबैलाई सिर्जना गर्नुभएको हो। र भगवानले कुनै गल्ती गर्नुभएको छैन।
जीवनलाई निरन्तरता दिने जैविक प्रक्रिया अशुद्ध हुन सक्दैन। सानै उमेरमा महिनावारी सुरु गर्ने बच्चा दोषी होइन। कुनै महिला बच्चा नजन्माएको कारणले अशुद्ध हुँदैन — विशेष गरी जब उनी आफैँ अझै बच्ची छिन् वा सन्तान जन्माउन तयार छैनन्।
यसैले यो विषय खुला रूपमा बढी छलफल हुनुपर्छ।
मौनताले केटीहरूलाई सुरक्षा दिँदैन।
शिक्षाले दिन्छ।
म आफूलाई भाग्यमानी ठान्छु। म अपेक्षाकृत उदार अभिभावकसँग हुर्किएँ, जसले बुझाइ र सहानुभूतिका लागि ठाउँ दिनुभयो। मेरो पुस्ताका सबैलाई त्यो अवसर छैन। धेरै साना केटीहरूले अझै पनि महिनावारी सुरु हुने बित्तिकै कडा एक्लोपन, खानपानमा प्रतिबन्ध, र भावनात्मक दूरी अनुभव गर्छन्।
मैले एक केटीलाई चिनेकी थिएँ जसलाई अमेरिकामै महिनावारी सुरु हुँदा २१ दिनसम्म आफ्ना बुबालाई हेर्न वा एउटै कोठामा बस्न अनुमति थिएन। म डराएकी थिएँ — यदि मलाई पनि त्यस्तै गर्नुपर्यो भने? तर सौभाग्यवश, मेरो हकमा त्यस्तो भएन।
संस्कृति र अग्रजप्रतिको सम्मानका कारण कहिलेकाहीँ हामी यी नियमहरू स्वीकार गर्छौँ। सम्मान महत्वपूर्ण छ। परम्परा महत्वपूर्ण छ। तर सम्मानको नाममा पीडा सहनु पर्ने हुनु हुँदैन।
यी अभ्यासहरू बिना प्रश्न पुस्तौँसम्म दोहोरिनु हुँदैन। म विश्वास गर्छु — वैज्ञानिक प्रमाण, शिक्षा र सहानुभूतिको मार्गदर्शनमा, हाम्रो पुस्तासँगै यस्ता अभ्यासहरू बिस्तारै हराउँदै जानुपर्छ।
किनकि महिला अशुद्ध होइनन्।
बच्चाहरू अशुद्ध होइनन्।
र महिनावारी कुनै अपराध होइन — यो मानव हुनुको स्वाभाविक अंश हो।
धन्यवाद।
‘हिन्दु धर्म तथा सांस्कृतिक संगठन (ओएचआरसी) अन्तर्गत युथ फोरमद्वारा फेब्रुअरी २८ तारिख पेन्सिल्भेनियाको ह्यारिसबर्ग स्थित श्रीलक्ष्मीनारायण हरिहर धाममा आयोजित ‘युवा सशक्तिकरण सत्र १’ कार्यक्रमा प्रकृति पोखरेलद्वारा प्रस्तुत अंग्रेजी मन्तव्यको अनुवाद । उनी फोरमकी उप संयोजक हुन् । सं.)
