अधिवेशन गर्न डराउने कांग्रेस: वैकल्पिक शक्तिहरू भने बृहत् एकता देखि प्रारम्भिक मतदानद्वारा प्रतिनिधि चयनसम्म
सरोज सिग्देल/
नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग अविच्छिन्न रूपमा जोडिएको राजनीतिक दल हो। राणा शासनविरुद्धको संघर्ष देखि बहुदलीय व्यवस्था स्थापनासम्म कांग्रेसको भूमिका ऐतिहासिक रहँदै आएको छ। तर इतिहासको गौरवले मात्र वर्तमान राजनीति चल्दैन।
समय, प्रविधि र जनचाहना बदलिँदै जाँदा पार्टीभित्रको संरचना, सोच र अभ्यास पनि त्यहीअनुसार रूपान्तरण हुनुपर्छ। दुर्भाग्यवश, पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली कांग्रेस यस यथार्थसँग जुध्नभन्दा टार्न खोजिरहेको देखिन्छ, जसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण नियमित अधिवेशनप्रतिको भय हो।
अधिवेशन कुनै औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइन; यो राजनीतिक दलको आन्तरिक लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। नेतृत्व चयन, नीतिगत बहस, संगठन सुदृढीकरण र सदस्य सहभागिता अधिवेशनकै माध्यमबाट सुनिश्चित हुन्छ। तर कांग्रेसमा अधिवेशनको विषय आउँदा उत्साह होइन, डर देखिन्छ। यो डर प्राविधिक कमजोरी वा समय अभावको होइन, गुटको स्वार्थ, पदलोलुपता र शक्ति गुम्ने आशंका बाट जन्मिएको हो। नेतृत्व तहमा बसेका धेरै व्यक्तिहरूका लागि अधिवेशन लोकतान्त्रिक अभ्यासभन्दा पनि आफ्नो हैसियत खोसिने सम्भावनाको प्रतीक बनेको छ।
सूचना प्रविधिको युगमा यो अवस्था झन् विडम्बनापूर्ण देखिन्छ। आज विश्वका अधिकांश राजनीतिक दलहरूले डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गर्दै सदस्यता व्यवस्थापन, आन्तरिक बहस र नेतृत्व चयनलाई पारदर्शी बनाइरहेका छन्। अनलाइन मतदान, प्रारम्भिक निर्वाचन (Primary Election) र डिजिटल मतगणना अब असम्भव विषय होइन। तर नेपाली कांग्रेस भने अझै “परिस्थिति बनेको छैन” भन्ने पुरानै तर्कमा अड्किएको छ। यसले समस्या प्रविधिको नभई इच्छाशक्तिको भएको स्पष्ट देखाउँछ।
यही रिक्ततामा अन्य वैकल्पिक शक्तिहरू उदाउँदै आएका छन्। पार्टीभित्रका सुधारवादी समूह, युवा पुस्ता, र बाहिरका नयाँ राजनीतिक धारहरूले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सहभागितामूलक लोकतन्त्रको माग तीव्र बनाइरहेका छन्। यी वैकल्पिक शक्तिहरू कुनै विद्रोही समूह मात्र होइनन्; यी कांग्रेसभित्र गहिरिँदै गएको असन्तुष्टि र परिवर्तनको चाहनाको अभिव्यक्ति हुन्।
यी शक्तिहरूले बृहत् एकताको आवश्यकता औँल्याइरहेका छन्। गुटगत प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर साझा एजेन्डामा सहकार्य नगरेसम्म पार्टी पुनर्जीवित हुन सक्दैन भन्ने यथार्थ अब स्पष्ट हुँदै गएको छ। तर कांग्रेस नेतृत्व अझै पनि वैकल्पिक आवाजलाई चुनौती वा खतरा ठान्ने मानसिकतामा अडिएको छ। यसले संवादको ढोका बन्द गर्दै पार्टीलाई झन् सङ्कुचित बनाइरहेको छ।
यस सन्दर्भमा प्रारम्भिक मतदानद्वारा प्रतिनिधि चयन एक व्यवहारिक र लोकतान्त्रिक विकल्पका रूपमा अघि आएको छ। प्रारम्भिक मतदान प्रणालीले प्रतिनिधि चयनको अधिकार सीमित नेतृत्व वा गुटबाट खोसेर साधारण सदस्यसम्म पुर्याउँछ। यसले लोकप्रिय, योग्य र जना धार भएका व्यक्तिहरूलाई अघि बढ्ने अवसर दिन्छ। गुटमय भागबन्डा कमजोर हुन्छ र सङ्गठनभित्र स्वच्छ प्रतिस्पर्धाको संस्कृति विकास हुन्छ।
नेपालजस्तो सामाजिक रूपमा विविध देशमा प्रतिनिधित्वको प्रश्न अत्यन्त संवेदनशील छ। जातीय, क्षेत्रीय, लैङ्गिक र सामाजिक विविधतालाई समेट्न नसक्ने दल दीर्घकालीन रूपमा बलियो हुन सक्दैन। प्रारम्भिक मतदानसँगै समावेशी प्रतिनिधि चयन प्रणाली लागू गर्न सकिएमा कांग्रेसले आफ्नै राजनीतिक सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न सक्छ। तर समस्या नीति घोषणामा होइन, कार्यान्वयनमा छ।
कांग्रेसभित्रको पुरानो शक्ति संरचना परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो अवरोध बनेको छ। धेरै नेताहरू पारदर्शी प्रणालीको विरोध प्रविधिका नाममा गरिरहेका छन्, तर वास्तविक डर सदस्यहरूको स्वतन्त्र निर्णयबाट हो। यही डरले अधिवेशन टार्ने, प्रक्रिया लम्ब्याउने र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउने प्रवृत्ति जन्माएको छ।
अब कांग्रेसले गम्भीर आत्म समीक्षा गर्नैपर्छ। पहिलो, अधिवेशनलाई बोझ होइन, अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्छ। दोस्रो, डिजिटल प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्दै सदस्य सहभागिता बढाउनुपर्छ। तेस्रो, प्रारम्भिक मतदानद्वारा प्रतिनिधि चयनलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। चौथो, अन्य वैकल्पिक शक्तिहरूसँग टकराब होइन, सहकार्य र संवादको नीति अपनाउनुपर्छ।
आजको राजनीति केवल सत्ता समीकरणको खेल मात्र होइन; यो विश्वसनीयता, नैतिकता र नेतृत्व क्षमताको परीक्षा पनि हो। नेपाली कांग्रेसले यदि आफूलाई लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षक ठान्छ भने, त्यसको प्रमाण सङ्गठनभित्र देखिनुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनलाई संकट होइन, निरन्तरताको प्रक्रिया ठान्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
तर यदि नेपाली कांग्रेस यथार्थताको धरातलमा नआए, समयको मागअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सकेन, र अझै पनि गुटमय स्वार्थ, पदलोलुपता र अधिवेशनप्रतिको भयबाट मुक्त हुन सकेन भने, अबको दशक अर्कैले नै नेतृत्व हाँक्नेछ—तर यो कुरा किन बुझ्न सकिएको छैन? सङ्केतहरू स्पष्ट छन्, चेतावनीहरू बारम्बार दिइएका छन्, तर नेतृत्व अझै आत्म समीक्षा भन्दा आत्मसन्तुष्टिमै रमाइरहेको देखिन्छ।
आखिर, कति समयसम्म पार्टीभित्रको यो अन्धकार, अनिर्णय र अवसर गुमाउने क्रम सहेर बसिरहने? इतिहासले सधैँ एउटै कुरा देखाएको छ—जो समयसँग बदलिँदैन, समयले उसलाई बदलिदिन्छ। आज प्रश्न केवल कांग्रेसको अस्तित्वको होइन; यो नेतृत्व गर्ने नैतिक र राजनीतिक क्षमताको प्रश्न बनेको छ। यही प्रश्नको उत्तरमा कांग्रेसको भविष्य निर्भर छ।
