हाम्रा बच्चाहरू नेपाली बोल्लान् त?
पातलो अन्तरे
सेप्टेम्बर चलिरहेको छ।
बाहिर मौसम फेरिन थालेको छ। बिहान र बेलुकाको हावामा गर्मी अलि कम भएको महसुस हुन्छ। अनि वर्ष सकिन अब धेरै बाँकी छैन भन्ने कुरा पनि विस्तारै महसुस हुन थालेको छ।
म भने अझै केही महिनाअघि मात्रै वर्ष सुरु भएको जस्तो सम्झिरहेको छु।
तर क्यालेन्डरले भन्छ, सेप्टेम्बर भइसकेछ।
र म अहिले पछाडि फर्केर यो वर्षलाई सम्झिरहेको छु।
यो वर्ष कति छिटो बितेछ भन्ने कुरा सोच्दा आफैँलाई अचम्म लाग्छ।
नेपालमा शरणार्थी शिविरसँग जोडिएको एउटा रियालिटी शो आयोजना गर्ने काममा व्यस्त थिएँ। त्यसपछि कोलम्बस, ओहायोमा कविता कार्यक्रम भयो। पिट्सबर्गमा साहित्यिक कार्यक्रम भयो। समुदायका अरू धेरै कार्यक्रम, बैठक, भेटघाट र जिम्मेवारीहरू आफ्नै ठाउँमा थिए।
दुई हप्ताअघि मात्र ओमाहा, नेब्रास्कामा थिएँ।
भूटानी समुदायका पाँचवटा संस्थाको संयुक्त सम्मेलन थियो। म विश्व भूटानी साहित्यिक संगठनको प्रतिनिधित्व गर्दै त्यहाँ पुगेको थिएँ। हाम्रो संस्थाले पछिल्लो १७ वर्षदेखि भाषा संरक्षणका क्षेत्रमा गर्दै आएको कामबारे कुरा गर्ने अवसर पाएँ। समुदायलाई सुन्ने र सुनाउने अवसर पाएँ।
त्यहाँ बसेर पनि मनमा एउटै कुरा चलिरहेको थियो।
हामी कहाँबाट कहाँ आइपुग्यौँ?
अनि अहिले, सेप्टेम्बरको यो समयमा, ओछ्यानमा पल्टिएर मोबाइल हेर्दै गर्दा फेरि त्यही प्रश्न मनमा आइरहेको छ।
फेसबुक खोल्छु।
एउटा कार्यक्रमको पोस्ट देखिन्छ।
“बालबालिकाका लागि वक्तृत्व कला प्रतियोगिता।”
अर्को पोस्ट आउँछ।
“बाल कविता प्रतियोगिता।”
फेरि अर्को।
गजल कार्यक्रम।
अनि त्यही दिन अर्को कार्यक्रम। भाषा विरासत महिना।
एकछिन मोबाइलको स्क्रिनमै आँखा अडिन्छ।
अनि मनमा आउँछ,
‘मैले त अब केही छैन होला भनेर सोचेको थिएँ।
तर रहेछ।
अझै धेरै रहेछ।
ओएचआरसीले बालबालिकाका लागि वक्तृत्व प्रतियोगिता गर्दैछ।
त्रिवेणी साहित्य मञ्चले बाल कविता प्रतियोगिता गर्दैछ।
कला साहित्य संगमले गजल विशेष कार्यक्रम गर्दैछ।
र साहित्य परिषद् भूटानले भाषा विरासत महिनालाई सम्झिँदै कार्यक्रम गर्दैछ।
यी सबै पोस्ट हेर्दा मलाई फेरि एउटा कुरा महसुस हुन्छ।
हामी साँच्चै व्यस्त छौँ।
तर यो व्यस्तता कहिलेकाहीँ निकै सुन्दर पनि हुँदो रहेछ।
किनकि हामीले यति धेरै वर्ष भाषा र साहित्यको कुरा गर्यौँ।
हामीले बच्चाहरूलाई नेपाली सिकाउनुपर्छ भन्यौँ।
नयाँ पुस्तालाई मञ्च दिनुपर्छ भन्यौँ।
हाम्रो कथा उनीहरूसम्म पुर्याउनुपर्छ भन्यौँ।
अनि आज ती कुराहरू विस्तारै कार्यक्रमको रूपमा देखिन थालेका छन्।
बालबालिका कविता पढिरहेका छन्।
वक्तृत्व प्रतियोगितामा उभिरहेका छन्।
नेपालीमा कथा पढिरहेका छन्।
साहित्यिक कार्यक्रममा सहभागी भइरहेका छन्।
म सकेसम्म यस्ता कार्यक्रमहरूमा पुग्ने प्रयास गर्छु।
कहिलेकाहीँ कार्यक्रम कसले आयोजना गरेको हो भन्ने पनि थाहा हुँदैन।
कहिलेकाहीँ आयोजकसँग नजिकको सम्बन्ध हुन्छ।
कहिलेकाहीँ कार्यक्रममा पुगेपछि मात्र नयाँ मानिसहरूसँग चिनजान हुन्छ।
तर भाषा र साहित्यसँग सम्बन्धित कार्यक्रम हो भने पुग्न मन लाग्छ।
सायद त्यसको एउटा कारण म आफैँ पनि हुँ।
भाषा र साहित्यसँग मेरो सम्बन्ध धेरै पुरानो छ।
र समय बित्दै जाँदा त्यो सम्बन्ध झन् व्यक्तिगत हुँदै गएको छ।
मलाई भाषा भनेको केवल बोल्ने माध्यम जस्तो लाग्न छोडेको छ।
भाषा हाम्रो स्मृति हो।
भाषा हाम्रो कथा हो।
भाषा हाम्रा आमाबुबाको आवाज हो।
हाम्रा हजुरबा हजुरआमाका सम्झना हुन्।
हामीले छोडेर आएको ठाउँको सम्झना हो।
हाम्रो दुःख, संघर्ष, गीत, कविता, संस्कार र इतिहाससँग जोडिएको एउटा धागो हो।
त्यसैले अमेरिकामा जन्मिएको एउटा बच्चाले नेपालीमा कविता पढ्दा म त्यसलाई केवल कविता वाचनको रूपमा हेर्न सक्दिनँ।
उसले शब्द मात्र सिकिरहेको हुँदैन।
उसले आफ्नो परिवारसँग जोडिने एउटा बाटो खोजिरहेको हुन्छ।
कुनै बच्चाले नेपालीमा कथा पढ्दा त्यो एउटा प्रतियोगिता मात्र हुँदैन।
सायद त्यो कथामार्फत उसले आफ्ना हजुरबा हजुरआमाको संसारसँग परिचय गरिरहेको हुन्छ।
कुनै आमाबुबाले बच्चासँग नेपालीमा अभ्यास गराउँदा त्यो केवल प्रतियोगिताको तयारी हुँदैन।
त्यो पुस्तान्तरणको एउटा सानो प्रयास हुन्छ।
यही कारणले गर्दा यस्ता कार्यक्रमहरू देख्दा मलाई खुसी लाग्छ।
केही समयअघि म नेपालमा एउटा रियालिटी शो आयोजना गर्ने काममा थिएँ।
त्यो कामले मलाई फेरि एउटा कुरा सम्झायो।
हामी जहाँ पुगे पनि हाम्रो कथा हामीसँगै हिँडिरहेको हुन्छ।
शरणार्थी शिविरमा हुर्किएको एउटा पुस्ताको कथा होस् वा अमेरिकामा जन्मिएको नयाँ पुस्ताको कथा, ती कथाहरूबीच कतै न कतै एउटा सम्बन्ध छ।
त्यो सम्बन्ध जोड्ने माध्यममध्ये भाषा एउटा महत्वपूर्ण माध्यम हो।
हामीले धेरै कुरा छोडेर आयौँ।
घर छोड्यौँ।
जन्मभूमि छोड्यौँ।
शरणार्थी शिविर छोड्यौँ।
देश परिवर्तन गर्यौँ।
नयाँ जीवन सुरु गर्यौँ।
तर आफ्नो भाषा छोड्नैपर्छ भन्ने छैन।
आफ्नो कथा छोड्नैपर्छ भन्ने छैन।
हाम्रो बच्चाले हामीले जस्तै जीवन जिउनुपर्छ भन्ने पनि छैन।
उनीहरूको संसार फरक छ।
उनीहरूको भाषा फरक हुन सक्छ।
उनीहरूको अनुभव हामीभन्दा फरक हुनेछ।
तर उनीहरूले आफ्नो विगत बुझ्ने एउटा बाटो पाउन सक्छन्।
त्यो बाटो भाषा हुन सक्छ।
साहित्य हुन सक्छ।
कथा हुन सक्छ।
र त्यसैले आज विभिन्न संस्थाहरूले बालबालिका केन्द्रित कार्यक्रमहरू गरिरहेको देख्दा मलाई आशा लाग्छ।
हामी विस्तारै बुझ्दैछौँ कि भाषा संरक्षण भनेको केवल वयस्कहरूले साहित्यिक कार्यक्रम गर्नु होइन।
बालबालिकालाई पनि त्यसमा ठाउँ दिनुपर्छ।
उनीहरूलाई सुन्नुपर्छ।
उनीहरूलाई बोल्न दिनुपर्छ।
उनीहरूलाई आफ्नै तरिकाले नेपालीसँग सम्बन्ध बनाउन दिनुपर्छ।
हामीले उनीहरूलाई हाम्रो विगत जस्ताको तस्तै दिन नसकौँला।
तर हाम्रो विगत बुझ्ने भाषा दिन सक्छौँ।
हाम्रो कथा बुझ्ने शब्द दिन सक्छौँ।
हाम्रो संस्कृतिसँग जोडिने एउटा पुल दिन सक्छौँ।
त्यसपछि उनीहरूले त्यसलाई आफ्नो नयाँ संसारसँग जोडेर अगाडि लैजानेछन्।
मलाई लाग्छ, यही नै विरासत हो।
विरासत भनेको हामीले जस्तो थियो त्यस्तै अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने कुरा मात्र होइन।
हामीले जे पायौँ, त्यसलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउने र उनीहरूलाई त्यसबाट आफ्नो केही नयाँ बनाउन दिने कुरा पनि हो।
त्यसैले भाषा संरक्षण कुनै एउटा संस्थाको जिम्मेवारी होइन।
कुनै एक व्यक्तिको पनि होइन।
यो हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
अभिभावकको।
शिक्षकको।
साहित्यकारको।
संस्थाको।
र नयाँ पुस्तासँग जोडिन चाहने हरेक व्यक्तिको।
हामीले ठूलो काम गर्नैपर्छ भन्ने पनि छैन।
घरमा केही मिनेट नेपाली बोल्न सक्छौँ।
बच्चालाई नेपाली किताब दिन सक्छौँ।
हजुरबा हजुरआमासँग नेपालीमा कुरा गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छौँ।
नेपाली कविता पढ्न पठाउन सक्छौँ।
कथा सुनाउन सक्छौँ।
कार्यक्रममा लिएर जान सक्छौँ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा,
बच्चाले नेपाली बोल्दा उसलाई अप्ठ्यारो होइन, गर्व महसुस गराउन सक्छौँ।
‘तिमीले नेपाली जान्नैपर्छ’ भन्नुभन्दा,
‘तिमीले नेपाली जानेपछि तिमीले आफ्नो अर्को संसार पनि भेट्न सक्छौ’
भन्न सक्नुपर्छ।
आज सेप्टेम्बरमा आइपुग्दा म यो वर्षलाई पछाडि फर्केर हेर्दैछु।
कति धेरै कुरा भएछन्।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, एउटा हप्ता पनि पूरा भएको छैन।
फेरि हेर्छु, वर्षको तीन चौथाइ सकिन लागिसकेछ।
तर सायद यो वर्षको सबैभन्दा सुन्दर कुरा यही हो।
हामी व्यस्त छौँ।
हामी दौडिरहेका छौँ।
तर त्यो दौडमा हाम्रो भाषा पनि कतै सँगै हिँडिरहेको छ।
कसैले कविता लेखिरहेको छ।
कसैले गजल गाउँदैछ।
कसैले बच्चालाई भाषण सिकाउँदैछ।
कसैले कथा पढाउँदैछ।
कसैले नेपाली कक्षा चलाउँदैछ।
कसैले कार्यक्रम आयोजना गर्दैछ।
कसैले आफ्नै घरमा बच्चासँग नेपाली बोल्दैछ।
यी सबै काम अलगअलग देखिन्छन्।
तर अन्ततः यी सबै एउटै ठूलो यात्राका साना पाइला हुन्।
हामीले विगतमा धेरै कुरा गुमायौँ।
तर आफ्नो कथा गुमाउनु हुँदैन।
किनकि भाषा बाँचे कथा बाँच्छ।
कथा बाँचे इतिहास बाँच्छ।
इतिहास बाँचे पहिचान बाँच्छ।
र पहिचान बाँचे हाम्रो विरासत अर्को पुस्तासम्म पुग्छ।
त्यसैले आज सेप्टेम्बरमा, यो वर्षलाई पछाडि फर्केर हेर्दै गर्दा, म आफ्नो क्यालेन्डरमा अझै थपिएका कार्यक्रमहरू देखेर थाकेको छैन।
बरु खुसी छु।
किनकि कहिलेकाहीँ ‘अब केही छैन’ भनेर सोच्दा अगाडि फेरि चारवटा कार्यक्रम देखिनु पनि एउटा राम्रो संकेत रहेछ।
यसको अर्थ हामी अझै गरिरहेका छौँ।
अझै बोलिरहेका छौँ।
अझै लेखिरहेका छौँ।
अझै सिकाइरहेका छौँ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण,
अझै आफ्नो भाषा र आफ्नो कथालाई अर्को पुस्तासम्म पुर्याउने प्रयास गरिरहेका छौँ।
सायद यही नै हाम्रो यात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। यहि नै हाम्रो विरासत हो।
