लक्ष्मीपूजाको उज्यालोमा जन्मिएका महाकवि : धनकी देवीको पर्व र ज्ञान, सिर्जना तथा मानवताको अमर विरासत
“हातको मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले?
साग र सिस्नु खाएको बेस, आनन्दी मनले।”
सहयात्री ढकाल
कोलम्बस, ओहायो / महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका यी हरफ नेपाली साहित्यका पानामा लेखिएका केही शब्द मात्र होइनन्; यी त जीवनको मूल्य नाप्ने एउटा गहिरो दर्शन हुन्। सुनका थैला हातमा हुँदा पनि मन अशान्त हुन सक्छ, तर साग र सिस्नुको गाँसमा पनि आत्मसन्तोषको स्वाद भेटिन सक्छ। मानिसको वास्तविक समृद्धि उसको सम्पत्तिको थुप्रोमा होइन, मनको उज्यालो, विचारको उचाइ र हृदयको विशालतामा हुन्छ भन्ने सन्देश यी पङ्क्तिले दिन्छन्।
संयोग पनि कति अर्थपूर्ण छ—धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिने दिन नै नेपाली साहित्यका यिनै महान् स्रष्टाको जन्म भएको थियो। एकातिर घरआँगनमा लक्ष्मीको स्वागत गर्न दीपहरू बल्छन्, अर्कातिर नेपाली साहित्यको आकाशमा देवकोटाका शब्ददीप आजसम्म उज्यालो छरिरहेका छन्। लक्ष्मीपूजाको दीपले घरका अँध्यारा कुनाहरू उज्यालो बनाउँछ; देवकोटाको सिर्जनाले भने मानिसको चेतना, संवेदना र कल्पनाको संसार उज्यालो बनाउँछ।
तिहारको झिलिमिली र उज्यालोको गहिरो अर्थ
वर्षको एकपटक आउने तिहार नेपाली मनको आँगनमा रङ, सुगन्ध, आत्मीयता र सम्झनाका फूल लिएर आउँछ। घरका भित्ताहरू सफा गरिन्छन्, आँगन लिपपोत हुन्छन्, ढोकामा सयपत्री र मखमलीका माला झुन्डिन्छन्। साँझको सन्ध्यामा जब पहिलो दीप बल्छ, त्यसको सानो ज्योतिले घरको एउटा कुनामात्र होइन, मनभित्रको कुनै पुरानो स्मृतिलाई पनि उज्यालो बनाइदिन्छ।
गाउँबस्तीमा देउसी–भैलोका स्वर गुञ्जिन्छन्। दिदीबहिनीका हातमा मखमलीका माला सजिन्छन्। दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका टल्किन्छ। काग, कुकुर, गाई र गोरुप्रतिको सम्मानदेखि भाइटीकाको आत्मीयतासम्म फैलिएको तिहारले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वसँग जोडिएका सम्बन्ध र प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ।
तिहार केवल धार्मिक अनुष्ठान वा झिलिमिलीको पर्व होइन; यो नेपाली समाजको सामूहिक स्मृति, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरताको उत्सव पनि हो।
यही पाँचदिने पर्वको एउटा विशेष दिन हो—लक्ष्मीपूजा। यस दिन धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। घरका झ्यालढोका र आँगनमा दीप बालिन्छन्। समृद्धि, सुख र शान्तिको कामना गरिन्छ। मानिस आफ्नो घरमा उज्यालो भित्र्याउन चाहन्छ, जीवनमा अभावको अँध्यारो हटाउन चाहन्छ।
तर यही दिनको सांस्कृतिक उज्यालोसँग नेपाली साहित्यको एउटा अनुपम संयोग गाँसिएको छ—महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म।
लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिएको शब्दको उज्यालो
वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौंको डिल्लीबजारस्थित धोबीधारामा जन्मिनुभएका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका आकाशमा चम्किएको त्यस्तो नक्षत्र हुनुहुन्छ, जसको प्रकाश समयको दूरीसँगै धमिलो भएको छैन। उहाँका पिता पण्डित तिलमाधव देवकोटा र माता अमरराज्यलक्ष्मी देवी हुनुहुन्थ्यो। लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मिएकाले उहाँको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको बताइन्छ। उहाँको न्वारानको नाम तीर्थमाधव देवकोटा थियो।
जन्मको संयोगलाई मात्र हेर्ने हो भने उहाँ लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिनुभएका एक बालक हुनुहुन्थ्यो। तर जीवनको यात्राले उहाँलाई नेपाली भाषाका अमूल्य शब्दसम्पत्तिका सर्जकका रूपमा स्थापित गर्यो। उहाँले भौतिक वैभवको महल निर्माण गर्नुभएन; बरु नेपाली भाषाको आकाशमा कल्पना, भावना, दर्शन र मानवताको विशाल महल खडा गर्नुभयो।
उहाँले छोडेर जानुभएको सम्पत्ति कुनै सन्दुकमा थन्किएको छैन, कुनै दराजमा बन्द छैन। त्यो सम्पत्ति नेपालीका ओठमा गुञ्जिने कविता, पाठकका मनमा उम्रिने प्रश्न, साहित्यिक विमर्शमा खुल्ने नयाँ दृष्टि र पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुने चेतनामा जीवित छ।
त्यसैले लक्ष्मीपूजाको दिन उहाँको जन्मलाई केवल एउटा सुन्दर संयोगका रूपमा मात्र होइन, भौतिक र बौद्धिक समृद्धिबीचको प्रतीकात्मक सम्बन्धका रूपमा पनि सम्झन सकिन्छ।
धनको चमक र ज्ञानको उज्यालो
लक्ष्मीपूजामा हामी घर सफा गर्छौँ, दीप बाल्छौँ र धनसम्पत्तिको सम्मान गर्छौँ। यो हाम्रो सांस्कृतिक आस्था र परम्पराको सुन्दर पक्ष हो। तर समृद्धिको अर्थ धनको उपस्थितिमा मात्र पूरा हुँदैन। सुनले शरीर सजाउन सक्छ, तर विचारलाई सुन्दर बनाउन सक्दैन। महलले मानिसलाई ओत दिन सक्छ, तर हृदयमा शान्ति भर्न सक्दैन।
ज्ञानले मानिसलाई विवेक दिन्छ। साहित्यले अरूको पीडा बुझ्ने हृदय दिन्छ। संस्कारले सम्बन्धलाई जोड्छ र मानवताले समाजलाई बस्नयोग्य बनाउँछ। यी सबै पनि समृद्धिका त्यस्ता सम्पत्ति हुन्, जसलाई समयले खोस्न सक्दैन।
यहीँनेर देवकोटाका हरफ फेरि हाम्रो मनमा गुञ्जिन्छन्—
“हातको मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले?
साग र सिस्नु खाएको बेस, आनन्दी मनले।”
यी पङ्क्तिले धनलाई अस्वीकार गर्दैनन्; धनभन्दा माथि उठेर जीवनको वास्तविक मूल्य खोज्न सिकाउँछन्। मानिससँग सम्पत्ति हुनु राम्रो हो, तर सम्पत्तिको घमण्डले मानवीयता छोपिनु हुँदैन। सुविधा आवश्यक छ, तर सुविधाकै खोजीमा संवेदना हराउनु हुँदैन। जीवनको सुन्दरता केवल कति कमाइयो भन्ने प्रश्नमा होइन, कति प्रेम गरियो, कति बुझियो र अरूको जीवनमा कति उज्यालो थपियो भन्ने प्रश्नमा पनि निहित छ।
देवकोटाको साहित्यले यही मानवीय समृद्धिको पक्षमा आवाज उठाउँछ।
संघर्षको माटोमा उम्रिएको सिर्जनाको वृक्ष
महाकवि देवकोटाको जीवनलाई उहाँको साहित्यिक उचाइबाट मात्र हेर्दा त्यस उचाइसम्म पुग्न पार गर्नुपरेको बाटो ओझेलमा पर्न सक्छ। उहाँको सिर्जनाको उज्यालोभित्र अध्ययन, संघर्ष, आर्थिक कठिनाइ, पारिवारिक जिम्मेवारी र समयका अनेक चुनौती मिसिएका छन्।
बाल्यकालदेखि नै अध्ययन र साहित्यप्रति आकर्षित उहाँले संस्कृत साहित्यको पारिवारिक वातावरणसँगै अंग्रेजी साहित्यको अध्ययनबाट आफ्नो बौद्धिक संसार फराकिलो बनाउनुभयो। दरबार हाईस्कुलमा औपचारिक शिक्षा प्रारम्भ गर्नुभएका उहाँले त्रिचन्द्र कलेजमा उच्च अध्ययन गर्नुभयो र कानुनको अध्ययनसमेत पूरा गर्नुभयो।
उहाँको सिर्जनात्मक चेतना एउटै साहित्यिक परम्पराको साँघुरो घेरामा सीमित थिएन। पूर्वीय दर्शन, संस्कृत साहित्य, पाश्चात्य साहित्य, प्रकृति, समाज र जनजीवनका अनेक अनुभूतिले उहाँको कल्पनाको क्षितिज फराकिलो बनाएका थिए।
तर प्रतिभाको आकाश जति विशाल भए पनि जीवनको धरातल सधैँ सहज हुँदैन। आर्थिक अभाव र पारिवारिक जिम्मेवारीबीच उहाँले आफ्नो सिर्जनायात्रा अघि बढाउनुभयो। जीवनका यिनै अनुभवले उहाँको साहित्यलाई केवल कल्पनाको सुन्दर बगैँचा बन्न दिएनन्; त्यसमा दुःख, अभाव, करुणा र मानवीय संवेदनाका फूल पनि फुलाए।
उहाँले प्रकृतिको सुन्दरता देख्नुभयो, तर प्रकृतिको छायामा बसेर दुःख भोगिरहेका मानिसलाई बिर्सनुभएन। उहाँले कल्पनाको उचाइ चुम्नुभयो, तर समाजको धरातलसँगको सम्बन्ध तोड्नुभएन। यही कारण उहाँका सिर्जनामा आकाशको विशालता र माटोको सुगन्ध एकैसाथ भेटिन्छन्।
नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादी धारालाई समृद्ध बनाउने उहाँको योगदान पनि यही कल्पनाशीलता, स्वतन्त्र अभिव्यक्ति र मानवीय संवेदनाको संयोजनमा देखिन्छ।
‘मुनामदन’ : ल्हासाको बाटोदेखि प्रवासी मनको आँगनसम्म
देवकोटाको नामसँगै नेपाली जनमानसमा सबैभन्दा पहिले सम्झिने कृति हो—‘मुनामदन’। यो एउटा खण्डकाव्य मात्र होइन; नेपाली समाजको प्रेम, विछोड, अभाव, परदेश यात्रा र मानवीय मूल्यको सामूहिक कथा हो।
झ्याउरे लयमा लेखिएको यस कृतिले नेपाली जनजीवनको भाषालाई साहित्यको उचाइमा पुर्याएको छ। यसको कथामा मदन धन कमाउन ल्हासा जानुहुन्छ। घरमा मुना प्रतीक्षामा हुनुहुन्छ। मदनको यात्रामा आर्थिक बाध्यता र भविष्यको सपना छ भने मुनाको प्रतीक्षामा प्रेम, विश्वास र विछोडको पीडा छ।
ल्हासातर्फ अघि बढेको मदनको पाइला केवल धन कमाउने यात्रामा सीमित रहँदैन। त्यो जीवनको अर्थ बुझ्ने यात्रा पनि बन्छ। यात्राका कठिनाइ र मानवीय व्यवहारका अनुभवले उहाँलाई मानिसको वास्तविक मूल्य उसको धन, जात वा सामाजिक हैसियतमा होइन, हृदयको उदारतामा हुन्छ भन्ने सत्यतर्फ डोर्याउँछन्।
‘मुनामदन’ को यही मानवतावादी दृष्टिकोणले यसलाई कालजयी बनाएको छ। यसले मानिसलाई बाहिरी परिचयबाट होइन, भित्री गुणबाट चिन्न सिकाउँछ।
आज ल्हासाको पुरानो बाटोको ठाउँमा संसारका अनेक गन्तव्य आएका छन्। रोजगारी, शिक्षा, सुरक्षा र अवसरको खोजीमा लाखौँ नेपाली जन्मभूमिबाट टाढा पुगेका छन्। कोही अमेरिका पुगेका छन्, कोही युरोप, अस्ट्रेलिया र खाडी मुलुकमा छन्। कसैको हातमा भविष्य निर्माण गर्ने सपना छ, कसैको मनमा छुटेको घरको सम्झना।
प्रविधिले दूरी घटाएको छ। मोबाइलको पर्दामा घरपरिवारको अनुहार देख्न सकिन्छ। केही सेकेन्डमै हजारौँ किलोमिटर टाढाको आवाज सुन्न सकिन्छ। तर प्रवासको मनभित्र बसेको घरको आँगन, आमाको सम्झना, गाउँको बाटो र चाडपर्वको आत्मीयता प्रविधिले पूर्ण रूपमा मेटाउन सक्दैन।
मदनको यात्रामा जस्तै आजका प्रवासी नेपालीको यात्रामा पनि सपना र विछोड सँगसँगै हिँड्छन्। उनीहरू धन कमाउन, सन्तानको भविष्य बनाउन र जीवनलाई सहज बनाउन घरबाट टाढा निस्कन्छन्। तर कहिलेकाहीँ सफलताको चमकबीच पनि मनले सोधिरहन्छ—आफ्नो माटोबाट टाढा आएर के गुमाइयो, के कमाइयो?
यही प्रश्नसँग ‘मुनामदन’ आज पनि संवाद गर्छ। त्यसैले यो कृति पुरानो समयको कथा भएर थन्किएको छैन; यसले नयाँ भूगोलमा पुगेका नेपालीका मनमा पनि आफ्नो ठाउँ बनाइरहेको छ।
प्रवासमा हुर्किरहेका नयाँ पुस्ताका लागि ‘मुनामदन’ नेपाली भाषा र साहित्यसँग जोडिने एउटा भावनात्मक पुल बन्न सक्छ। यसले उनीहरूलाई प्रेम, परिवार र मानवताको कथा सुनाउँछ; सँगसँगै नेपाली भाषाको लय र सौन्दर्यसँग परिचित गराउँछ।
‘पागल’ : फरक सोचको आकाश
देवकोटाको सिर्जनात्मक व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हो—‘पागल’। यस रचनामा उहाँले स्थापित सामाजिक मान्यता, स्वतन्त्र चेतना र असाधारण कल्पनाबीचको सम्बन्धलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।
समाजले आफूले नबुझेको विचारलाई कहिलेकाहीँ अस्वीकार गर्छ। स्थापित मान्यताभन्दा फरक सोच्ने मानिसलाई असामान्य ठान्न सक्छ। तर सिर्जनाको संसारमा प्रश्न गर्ने साहस नै नयाँ सम्भावनाको पहिलो ढोका हो।
‘पागल’ मा व्यक्त भएको कल्पनाको स्वतन्त्रता र मौलिकताको आग्रहले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। संसारलाई एउटै आँखाबाट मात्र हेर्नुपर्छ भन्ने छैन; जीवनका अनेक रङ, अर्थ र सम्भावना हुन्छन् भन्ने चेतना यसमा भेटिन्छ।
देवकोटाका लागि साहित्य केवल सुन्दर शब्दको सजावट थिएन। त्यो स्वतन्त्र विचारको अभ्यास, समाजसँगको संवाद र जीवनलाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने माध्यम पनि थियो।
उहाँका रचनाले पाठकलाई तयार उत्तर मात्र दिँदैनन्; प्रश्न गर्न, कल्पना गर्न र आफ्नै चेतनाको आकाश फराकिलो बनाउन प्रेरित गर्छन्।
‘शाकुन्तल’देखि ‘कुञ्जिनी’सम्म : कल्पनाको विराट् क्षितिज
देवकोटाको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई ‘मुनामदन’ र ‘पागल’ मा मात्र सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन। उहाँको सिर्जनाको संसार अनेक विधा, शैली र भावनाले भरिएको विशाल उद्यान हो।
‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’, ‘कुञ्जिनी’ र ‘भिखारी’ जस्ता कृतिले उहाँको भाषिक सामर्थ्य, काव्यात्मक कल्पना र साहित्यिक गहिराइको परिचय दिन्छन्।
‘शाकुन्तल’ नेपाली महाकाव्य परम्पराको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। पूर्वीय साहित्यिक परम्परालाई आत्मसात् गर्दै नेपाली भाषामा उच्च काव्यात्मक अभिव्यक्ति दिन सक्ने उहाँको क्षमताको परिचय यस कृतिले दिन्छ। ‘सुलोचना’ मा काव्यात्मक सौन्दर्य र भावनाको विस्तार भेटिन्छ भने ‘कुञ्जिनी’ मा नेपाली समाज, प्रकृति र मानवीय अनुभूतिसँग जोडिएको छुट्टै साहित्यिक संसार खुल्छ।
कविता र महाकाव्यसँगै निबन्ध, नाटक, कथा र उपन्यासजस्ता विधामा पनि उहाँले उल्लेखनीय योगदान दिनुभयो। उहाँका निबन्धमा जीवनप्रतिको जिज्ञासा, प्रकृतिप्रतिको प्रेम, सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनाको सुन्दर संयोजन भेटिन्छ।
उहाँका शब्दहरू केवल वाक्य निर्माण गर्न प्रयोग भएका छैनन्; ती पाठकको मनमा दृश्य कोर्छन्, अनुभूति जगाउँछन् र विचारको नयाँ ढोका खोल्छन्। यही कारण उहाँको साहित्य पढ्दा कहिले हिमालको शीतलता अनुभूत हुन्छ, कहिले गरिबको झुपडीको पीडा, कहिले प्रेमको कोमलता त कहिले मानवताको विशालता।
साहित्यिक योगदानसँगै उहाँ सार्वजनिक जीवनमा पनि सक्रिय रहनुभयो। वि.सं. २०१४ मा शिक्षामन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएका उहाँको व्यक्तित्व साहित्यिक सिर्जनामा मात्र सीमित थिएन। शिक्षा र समाजप्रतिको चासो पनि उहाँको जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो।
लक्ष्मीपूजाको दीप र देवकोटाको चेतनादीप
लक्ष्मीपूजाको दिनलाई देवकोटाको जन्मसँग जोडेर हेर्दा एउटा सुन्दर प्रतीकात्मक सम्बन्ध देखिन्छ। लक्ष्मीपूजाले भौतिक समृद्धिको कामना गर्छ; देवकोटाको साहित्यले ज्ञान, विवेक, संवेदना र मानवीय समृद्धिको महत्त्व सम्झाउँछ।
धनले घर बनाउन सकिन्छ, तर घरलाई आत्मीय बनाउने प्रेम र सम्बन्ध हुन्। सम्पत्तिले सुविधा दिन सक्छ, तर जीवनलाई अर्थ दिने ज्ञान र विवेक हुन्। पद र प्रतिष्ठाले मानिसलाई केही समयका लागि चिनाउन सक्छन्, तर सिर्जनाले उसलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्न सक्छ।
लक्ष्मीपूजाको दीपले अँध्यारो कोठामा उज्यालो पुर्याउँछ। तर समाजको अँध्यारो हटाउन ज्ञानको दीप आवश्यक हुन्छ। अज्ञान, विभेद, असहिष्णुता र संवेदनहीनताका छायाहरू हटाउन शिक्षा, साहित्य र विवेकको उज्यालो चाहिन्छ।
देवकोटाको साहित्यले यही चेतनाको दीप बाल्छ। उहाँका सिर्जनाले मानिसलाई मानिसका रूपमा हेर्न, दुःखमा परेकाको पीडा बुझ्न र जीवनलाई स्वार्थको साँघुरो घेराभन्दा बाहिरबाट हेर्न प्रेरित गर्छन्।
त्यसैले लक्ष्मीपूजाको दिन उहाँलाई सम्झनु भनेको धन र ज्ञानबीचको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले बुझ्नु पनि हो। भौतिक समृद्धिको कामना गर्दै बौद्धिक र मानवीय समृद्धिको आवश्यकता बिर्सनु हुँदैन भन्ने स्मरण हो।
प्रवासको आँगनमा देवकोटा : भाषाले जोड्ने पुस्ताको पुल
आज नेपाली समाज विश्वका अनेक भूगोलमा फैलिएको छ। नेपालीहरू जहाँ पुगेका छन्, त्यहाँ आफ्नो श्रमसँगै भाषा, संस्कृति, परम्परा र स्मृति पनि लिएर गएका छन्। तर प्रवासको जीवनमा एउटा मौन चुनौती छ—नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषाको जरा र साहित्यको सुगन्धसँग कसरी जोडिराख्ने?
अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया र युरोपका विभिन्न देशमा हुर्किरहेका नेपाली बालबालिका नयाँ भाषा, नयाँ समाज र नयाँ संस्कृतिसँग परिचित हुँदैछन्। यो उनीहरूको जीवनको स्वाभाविक यात्रा हो। तर यही यात्रामा मातृभाषासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जाने जोखिम पनि छ।
भाषा केवल बोलचालको माध्यम होइन। यो पुर्खाको आवाज हो, इतिहासको स्मृति हो, संस्कृतिको पहिचान हो र पुस्ताबीच फैलिएको अदृश्य पुल हो।
त्यसैले नयाँ पुस्तालाई नेपाली बोल्न सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन; उनीहरूलाई नेपाली साहित्यको आत्मासँग पनि परिचित गराउन आवश्यक छ।
‘मुनामदन’ ले उनीहरूलाई परिवार, परदेश, प्रेम र मानवताको कथा सुनाउन सक्छ। ‘पागल’ ले स्वतन्त्र सोचको महत्त्व बुझाउन सक्छ। ‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’ र अन्य सिर्जनाले नेपाली भाषाको काव्यात्मक सौन्दर्यसँग परिचित गराउन सक्छन्।
हामीले आफ्ना सन्तानलाई लक्ष्मीपूजामा दीप बाल्न सिकाउँदा ज्ञानको दीपको अर्थ पनि सुनाउनुपर्छ। देउसी–भैलोको लय सिकाउँदा नेपाली कविताको लय पनि सुनाउनुपर्छ। चाडपर्वको परम्परा जोगाउँदा साहित्यको परम्परा पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
किनकि आफ्नो भाषा र साहित्यसँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदा मानिसले शब्द मात्र गुमाउँदैन; उसले आफ्ना पुर्खाको स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानसँगको एउटा महत्त्वपूर्ण सम्बन्ध पनि गुमाउन सक्छ।
यस अर्थमा प्रवासमा देवकोटाको स्मरण गर्नु केवल साहित्यिक श्रद्धाञ्जली होइन; आफ्नो भाषा, पहिचान र सांस्कृतिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने साझा संकल्प पनि हो।
माल्यार्पणभन्दा पर : सिर्जनालाई जीवनमा उतार्ने समय
हरेक वर्ष महाकवि देवकोटाको जन्मजयन्ती मनाइन्छ। उहाँका तस्बिरमा माल्यार्पण गरिन्छ, कविता वाचन हुन्छ, साहित्यिक गोष्ठी आयोजना गरिन्छ र उहाँको योगदानको चर्चा गरिन्छ। यी सबै श्रद्धाका सुन्दर अभिव्यक्ति हुन्।
तर कुनै स्रष्टाप्रतिको सम्मान फूलको मालामा मात्र पूरा हुँदैन। तस्बिरमा चढाइएको फूल केही दिनपछि ओइलाउँछ; तर उहाँका विचारले छोएको मनमा चेतनाको फूल लामो समयसम्म फुलिरहन सक्छ।
वास्तविक श्रद्धाञ्जली भनेको उहाँका कृति पढ्नु, नयाँ पुस्तालाई पढाउनु, सिर्जनामाथि विमर्श गर्नु र उहाँले उठाउनुभएका मानवीय मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नु हो।
विद्यालयमा विद्यार्थीले उहाँका रचना केवल परीक्षाका लागि होइन, जीवन बुझ्नका लागि पढ्नुपर्छ। साहित्यिक संस्थाले उहाँका सिर्जनामाथि नयाँ बहस चलाउनुपर्छ। प्रवासमा रहेका नेपाली समुदायले पनि आफ्ना सांस्कृतिक कार्यक्रममा नेपाली साहित्यलाई स्थान दिनुपर्छ।
कुनै स्रष्टाको महानता उसको नाम कति पटक उच्चारण गरियो भन्ने कुराले मात्र मापन हुँदैन; उसका विचारले समाजको चेतनामा कति उज्यालो थपे भन्ने कुराले मापन हुन्छ।
देवकोटाका शब्द आज पनि पढिन्छन्, सुनिन्छन्, व्याख्या गरिन्छन् र नयाँ पुस्ताले नयाँ अर्थमा बुझ्ने प्रयास गर्छ। यही उहाँको सिर्जनाको जीवन्तता हो। उहाँको भौतिक जीवन समाप्त भए पनि साहित्यको यात्रामा उहाँको उपस्थिति अझै निरन्तर छ।
अन्त्यमा : एउटा दीप घरका लागि, अर्को युगको चेतनाका लागि
लक्ष्मीपूजाको साँझ जब घरका झ्यालढोकामा दीपहरू बल्छन्, आँगनमा सयपत्रीको सुगन्ध फैलिन्छ र परिवारका सदस्यहरू समृद्धिको कामना गर्दै देवी लक्ष्मीको आराधना गर्छन्, त्यही उज्यालोमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको स्मरण पनि गरिनुपर्छ।
उहाँको जन्मसँग जोडिएको यस दिनले हामीलाई समृद्धिको फराकिलो अर्थ सम्झाउँछ। धनले जीवनलाई सुविधा दिन सक्छ, तर ज्ञानले त्यसलाई दिशा दिन्छ। सम्पत्तिले घर सजाउन सक्छ, तर संवेदनाले समाज सुन्दर बनाउँछ। भौतिक वैभवले वर्तमानलाई चम्काउन सक्छ, तर साहित्यले भविष्यका पुस्ताको चेतनामा उज्यालो छर्न सक्छ।
देवकोटाको शरीर समयको यात्रामा विलीन भयो, तर उहाँका शब्द समयको नदीमा अझै बगिरहेका छन्। ती शब्द कहिले गरिबको झुपडीमा पुग्छन्, कहिले परदेशिएको मनको ढोका ढकढक्याउँछन्, कहिले स्वतन्त्र विचारको आकाश खोल्छन् त कहिले मानवताको पक्षमा उभिन आह्वान गर्छन्।
सायद यही नै स्रष्टाको अमरता हो—आफू नरहे पनि आफ्ना सिर्जनामा बाँचिरहनु, समयसँग संवाद गरिरहनु र नयाँ पुस्ताको मनमा प्रश्न तथा चेतनाका बीउ रोपिरहनु।
यसपालिको लक्ष्मीपूजामा घरमा दीप बालौँ, मनमा ज्ञानको ज्योति जगाऔँ। सम्पत्ति कमाऔँ, तर संवेदना नगुमाऔँ। सफलता खोजौँ, तर मानवता नबिर्सौँ। आफ्नो भविष्य बनाऔँ, तर भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विरासत पनि जोगाऔँ।
किनकि धनले जीवन सजाउन सक्छ, तर ज्ञानले जीवनको अर्थ बदल्न सक्छ। एउटा दीपले घरको अँध्यारो हटाउँछ, तर एउटा महान् सिर्जनाले पुस्तौँको चेतनामा उज्यालो छर्न सक्छ।
लक्ष्मीपूजाको उज्यालोमा जन्मिनुभएका महाकवि देवकोटाले नेपाली समाजलाई छोडेर जानुभएको सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति यही हो—शब्दमा बाँचेको जीवन, सिर्जनामा बाँचेको मानवता र समयको क्षितिज पारिसम्म फैलिरहने ज्ञानको ज्योति।
सन्दर्भ :महाकवि लक्ष्मी प्रसाद देवकोटाको जन्मदिन र लक्ष्मी पुजा
