नाडी विज्ञान : इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना नाडीको साधनाबाट परमात्माको दर्शन
ज्यो. प. नारायण प्रसाद अधिकारी
काठमाडौं / मानव शरीर केवल हाड, मासु र रगतको संरचना मात्र होइन, यो दिव्य चेतनाको मन्दिर पनि हो। योग,वेदान्त तथा तन्त्र शास्त्रले शरीरभित्र प्रवाहित हुने सूक्ष्म प्राणशक्तिका मार्गहरूलाई नाडी भनी वर्णन गरेका छन्।
परम्परागत योगग्रन्थहरूमा हजारौँ नाडीहरूको उल्लेख पाइए पनि इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना यी तीन नाडीलाई आध्यात्मिक उन्नतिको आधार मानिएको छ। यिनको सन्तुलन र शुद्धीकरणबाट प्राणशक्तिको प्रवाह सहज भई ध्यान गहिरिँदै अन्ततः परमात्माको अनुभूति हुने विश्वास योग परम्परामा व्यक्त गरिएको छ।
नाडी विज्ञानको परिचय
‘नाडी’ शब्द संस्कृतको “नद्” धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ प्रवाह वा गति हो। योगशास्त्रका अनुसार प्राणशक्ति नाडीमार्फत सम्पूर्ण शरीरमा सञ्चार हुन्छ। नाडीहरू स्थूल शरीरका स्नायु वा रक्तनली होइनन्; यी सूक्ष्म शरीरका ऊर्जामार्ग हुन्।
विभिन्न ग्रन्थमा ७२,००० देखि ३,५०,००० सम्म नाडीहरूको उल्लेख पाइन्छ, तर साधनाको केन्द्रबिन्दु तीन प्रमुख नाडीलाई मानिन्छ।
इडा नाडी
इडा नाडी मेरुदण्डको बायाँ भागसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसलाई चन्द्र नाडी पनि भनिन्छ। यसले शीतलता, शान्ति, करुणा, अन्तर्ज्ञान र मानसिक स्थिरताको प्रतिनिधित्व गर्छ। जब इडा सन्तुलित हुन्छ, मन ध्यानयोग्य, कोमल र अन्तर्मुखी बन्छ।
अत्यधिक सक्रिय हुँदा आलस्य वा निष्क्रियता देखिन सक्छ।
पिङ्गला नाडी
पिङ्गला नाडी मेरुदण्डको दायाँ भागसँग सम्बन्धित छ। यसलाई सूर्य नाडी भनिन्छ। यसले ऊर्जा, कर्म, उत्साह, साहस र सक्रियताको प्रतीकका रूपमा वर्णन गरिन्छ।
पिङ्गला सन्तुलित हुँदा व्यक्तिमा आत्मविश्वास र कार्यक्षमता बढ्छ। अत्यधिक सक्रिय हुँदा क्रोध, अस्थिरता र तनाव बढ्न सक्छ।
सुषुम्ना नाडी
सुषुम्ना नाडी तीनमध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यो मेरुदण्डको मध्यभाग हुँदै मूलाधारदेखि सहस्रारसम्म प्रवाहित हुने केन्द्रीय सूक्ष्म मार्गका रूपमा वर्णन गरिएको छ। योग परम्पराअनुसार इडा र पिङ्गलाको सन्तुलन भएपछि मात्र सुषुम्ना सक्रिय हुन्छ र गहन ध्यान तथा समाधिको अवस्था सम्भव हुन्छ।
नाडी शुद्धीकरणको आवश्यकता
मन चञ्चल हुनु, इन्द्रियहरूको आकर्षण, क्रोध, लोभ, मोह, अहङ्कार र असन्तुलित जीवनशैलीले प्राणशक्तिको प्रवाहमा अवरोध उत्पन्न हुन्छ भन्ने योगदृष्टि छ। त्यसैले यम, नियम, आसन, प्राणायाम, विशेषतः नाडीशोधन प्राणायाम, ध्यान र जपद्वारा नाडी शुद्धीकरणमा जोड दिइएको छ। नाडी शुद्ध भएपछि मन स्वतः एकाग्र बन्दै जान्छ।
परमात्मा दर्शनको आधार
परमात्मा दर्शन कुनै बाह्य वस्तुको अवलोकन होइन, बरु आत्मचेतनाको पूर्ण जागरण हो। जब इडा र पिङ्गलाको द्वन्द्व शान्त हुन्छ र प्राण सुषुम्नामा प्रवाहित हुन्छ भन्ने योगिक अवधारणा छ, तब साधकको चित्त गहन समाधितर्फ उन्मुख हुन्छ।
यही अवस्थालाई अनेक योगीहरूले ब्रह्मानुभूति, आत्मसाक्षात्कार वा परमात्मा दर्शनको मार्गका रूपमा वर्णन गरेका छन्।
नाडी साधनाको व्यावहारिक प्रक्रिया
योगशास्त्रमा नाडी साधनाको उद्देश्य केवल शारीरिक स्वास्थ्य प्राप्त गर्नु मात्र होइन, मन, प्राण र चेतनालाई शुद्ध बनाउँदै आत्मसाक्षात्कारतर्फ अग्रसर हुनु हो। नाडीहरू शुद्ध र सन्तुलित भएपछि प्राणशक्तिको प्रवाह सहज बन्छ, मन एकाग्र हुन्छ र ध्यान गहिरिँदै जान्छ।
साधनाको प्रारम्भ यम र नियम बाट हुन्छ। सत्य, अहिंसा, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रहको पालन तथा शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधानको अभ्यासले साधकको जीवन शुद्ध बनाउँछ। नैतिक जीवनबिना नाडी साधनाले अपेक्षित आध्यात्मिक उन्नति दिन सक्दैन।
त्यसपछि आसन द्वारा शरीरलाई स्थिर र सहज बनाइन्छ। पद्मासन, सिद्धासन, स्वस्तिकासन वा सुखासनजस्ता ध्यानका आसनमा स्थिर बसेर मेरुदण्ड सीधा राख्दा प्राणशक्तिको प्रवाहमा सहजता आउँछ।
नाडीशोधन प्राणायाम नाडी विज्ञानमा नाडीशोधन प्राणायाम विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यसमा पालैपालो दायाँ र बायाँ नासिकाबाट श्वास लिने र छोड्ने अभ्यास गरिन्छ। यसले इडा र पिङ्गला नाडीलाई सन्तुलित बनाउने योगिक विश्वास छ।नियमित अभ्यासले मन शान्त हुन्छ, तनाव कम हुन्छ, स्मरणशक्ति बढ्छ र ध्यानमा स्थिरता आउँछ। जब श्वासको गति सूक्ष्म बन्छ, तब मन पनि सूक्ष्म हुँदै अन्तर्मुखी बन्छ।
कुण्डलिनी र सुषुम्ना
योगशास्त्रअनुसार मूलाधार चक्रमा सुप्त अवस्थामा रहेको दिव्य शक्तिलाई कुण्डलिनी शक्ति भनिन्छ। साधना, प्राणायाम, जप, ध्यान र गुरुको कृपाद्वारा यो शक्ति जागृत भई सुषुम्ना मार्गबाट माथि उक्लन्छ भन्ने वर्णन पाइन्छ।
कुण्डलिनी विभिन्न चक्रहरू पार गर्दै सहस्रारसम्म पुग्दा साधकले दिव्य आनन्द, आत्मबोध र परमात्माको निकटताको अनुभूति गर्न सक्छ भन्ने योग परम्पराको मान्यता छ। यद्यपि यस्ता अनुभूतिहरू व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छन्, त्यसैले योग्य गुरुको मार्गदर्शन अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ।
परमात्मा दर्शनको वास्तविक अर्थ
परमात्मा दर्शन भन्नाले आँखाले कुनै आकृति देख्नु मात्र होइन। वास्तविक परमात्मा दर्शन भनेको आफ्नो अन्तरात्मामा रहेको दिव्य चेतनाको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्नु हो। जब मनका विकारहरू शान्त हुन्छन्, अहंकार विलीन हुन्छ र चित्त निर्मल बन्छ, तब साधकले सर्वत्र परमात्माको उपस्थितिको अनुभव गर्न थाल्छ।
उपनिषद्हरूले यही अवस्थालाई “आत्मविद्या” र “ब्रह्मविद्या” को चरम उपलब्धि मानेका छन्।गुरुको आवश्यकता
नाडी विज्ञान अत्यन्त सूक्ष्म विषय भएकाले केवल पुस्तक पढेर वा आफ्नै अनुमानमा गहन साधना गर्नु उचित मानिँदैन। योग्य गुरुको निर्देशनमा गरिने साधनाले मात्र सुरक्षित र सन्तुलित आध्यात्मिक प्रगति सम्भव हुन्छ।
गुरुले साधकको अवस्था बुझेर उपयुक्त मन्त्र, ध्यानविधि, प्राणायाम र साधनाको क्रम निर्धारण गर्छन्। त्यसैले शास्त्रले गुरुको महिमा विशेष रूपमा वर्णन गरेको छ।आधुनिक जीवनमा नाडी विज्ञान
आजको व्यस्त,तनावपूर्ण र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनमा नाडी विज्ञानको महत्त्व झन् बढेको छ। नियमित ध्यान, प्राणायाम र सात्त्विक जीवनशैली अपनाउने व्यक्तिमा मानसिक शान्ति, आत्मविश्वास, धैर्य र सकारात्मक सोचको विकास हुन्छ। यसले आध्यात्मिक उन्नति मात्र होइन, दैनिक जीवनलाई पनि सन्तुलित र सुखमय बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
निष्कर्ष
इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना नाडीको विज्ञान योगशास्त्रको अत्यन्त गहन र पवित्र विषय हो। इडा मनको शीतलता, पिङ्गला कर्मशक्ति र सुषुम्ना आध्यात्मिक जागरणको प्रतीक मानिन्छ। यी तीनै नाडीको सन्तुलनद्वारा साधक ध्यान, समाधि र आत्मसाक्षात्कारको मार्गमा अघि बढ्छ।
परमात्मा दर्शन बाहिरी खोजको विषय होइन; यो अन्तर्मनको पूर्ण शुद्धता, प्राणको सन्तुलन र ईश्वरप्रतिको अखण्ड समर्पणबाट प्राप्त हुने आध्यात्मिक अनुभूति हो। जब साधकले इडा र पिङ्गलाको द्वन्द्वलाई पार गर्दै सुषुम्नाको दिव्य मार्गमा प्राणलाई स्थिर गर्न सफल हुन्छ, तब उसले आफ्नै हृदयमा परमात्माको प्रकाश अनुभव गर्न सक्छ। यही नाडी विज्ञानको परम उद्देश्य र योग साधनाको सर्वोच्च उपलब्धि हो।
समाप्त
