न्याय अझै अधुरो छ : भुटानका बाँकी राजनीतिक बन्दीहरूको प्रतीक्षा
त्रिविक्रम नेउपाने
इतिहासका केही अध्यायहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई समयले पुरानो बनाउन खोजे पनि पीडाले बिर्सन दिँदैन। भुटानका राजनीतिक बन्दीहरूको विषय पनि त्यस्तै एउटा अध्याय हो, जसले दशकौँ बितिसक्दा पनि न्याय, मानव अधिकार र मानवीय मर्यादासम्बन्धी गम्भीर प्रश्नहरू उठाइरहेको छ। हालै दुई जना बन्दी लामो कारावासपछि स्वतन्त्र जीवनमा फर्किएका छन्। उनीहरूको रिहाइले धेरैका आँखामा आशाको किरण देखाएको छ। तर त्यही आशाको उज्यालोभित्र एउटा गहिरो यथार्थ अझै बाँकी छ—अझै २८ जना राजनीतिक बन्दीहरू जेलभित्र रहेको दाबी गरिन्छ, जो वर्षौँदेखि स्वतन्त्रताको प्रतीक्षामा छन्।
चतुरमान तामाङ र हस्तबहादुर राईको रिहाइ केवल दुई व्यक्तिको रिहाइ मात्र होइन; यो एउटा लामो संघर्ष, धैर्य र प्रतीक्षाको कथाको एउटा अध्याय हो। अठार वर्ष कुनै सामान्य अवधि होइन। अठार वर्षमा एउटा बालक जवान बन्छ, एउटा परिवारको स्वरूप बदलिन्छ, र जीवनका असंख्य अवसरहरू बितेर जान्छन्। तर जेलका भित्ताभित्र बितेका ती अठार वर्षहरू कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्। गुमेको समय, छुटेका अवसरहरू र विछोडका पीडाहरूलाई कुनै पनि रिहाइले पूर्ण रूपमा पूर्ति गर्न सक्दैन।
आज प्रश्न केवल दुई जनाको रिहाइको होइन। प्रश्न ती परिवारहरूको हो, जो अझै पनि आफ्ना प्रियजनहरूको प्रतीक्षामा छन्। प्रश्न ती आमाहरूको हो, जसका आँखाले वर्षौँदेखि छोराको बाटो हेर्दै आएका छन्। प्रश्न ती बालबालिकाहरूको हो, जसले आफ्ना बाबुको हात समातेर विद्यालय जान पाउने अवसर गुमाए। प्रश्न ती श्रीमतीहरूको हो, जसले जीवनका असंख्य कठिनाइहरू एक्लै सामना गर्नुपर्यो। जेलको सजाय केवल जेलभित्र बस्ने व्यक्तिले मात्र भोग्दैन; त्यसको असर परिवार, आफन्त र सम्पूर्ण समुदायले भोग्नुपर्छ।
मानव अधिकारकर्मीहरूका अनुसार भुटानका राजनीतिक बन्दीहरूको विषय केवल कानुनी मुद्दा मात्र होइन, यो मानव मर्यादाको प्रश्न पनि हो। कुनै पनि व्यक्तिलाई आफ्ना विचार व्यक्त गरेको, आफ्नो पहिचानको संरक्षणको माग गरेको वा आफ्ना अधिकारहरूको पक्षमा आवाज उठाएको कारण लामो समयसम्म कारावासमा राखिनु अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारका सिद्धान्तहरूसँग मेल नखाने विषय मानिन्छ। यही कारणले विभिन्न समयमा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार संगठनहरू र अधिकारकर्मीहरूले यस विषयमा चासो व्यक्त गर्दै आएका छन्।
ल्होत्साम्पा समुदायको इतिहास आफैंमा पीडा, विस्थापन र संघर्षको इतिहास हो। १९९० को दशकमा हजारौँ नेपालीभाषी भुटानीहरू आफ्नो जन्मभूमि छोड्न बाध्य भए। उनीहरू वर्षौँसम्म शरणार्थी शिविरहरूमा बसे। धेरैले अन्ततः तेस्रो देशमा पुनर्वासको अवसर पाए। तर पुनर्वासले सबै घाउ निको पारेन। धेरै परिवारका सदस्यहरू छुट्टिए, धेरैका आफन्त जेलमा रहे, र धेरै प्रश्नहरू उत्तरविहीन बनेर इतिहासको गर्भमा थन्किए।
आज अमेरिका, क्यानडा, अष्ट्रेलिया, युरोप तथा विश्वका विभिन्न देशहरूमा बसोबास गरिरहेका ल्होत्साम्पाहरूले आर्थिक रूपमा नयाँ जीवन निर्माण गरेका छन्। उनीहरूका छोराछोरी विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिरहेका छन्, विभिन्न पेशा र व्यवसायमा सफल भएका छन्। तर आफ्ना समुदायका सदस्यहरू अझै जेलमा रहेको खबरले उनीहरूको मनमा पुराना घाउहरू फेरि ताजा बनाइदिन्छ। भौगोलिक दूरीले सम्झनाहरूलाई मेटाउन सक्दैन।
न्यायको मूल अर्थ प्रतिशोध होइन। न्याय भनेको सत्यको खोजी हो। न्याय भनेको निष्पक्ष सुनुवाइ हो। न्याय भनेको प्रत्येक व्यक्तिको मानव मर्यादालाई सम्मान गर्नु हो। यदि कुनै व्यक्तिलाई गलत ढंगले दोषी ठहर गरिएको छ भने उसले निष्पक्ष पुनरावलोकन पाउनुपर्छ। यदि कसैको अधिकार उल्लङ्घन भएको छ भने त्यसको समाधान खोजिनुपर्छ। यही नै सभ्य समाजको आधारभूत सिद्धान्त हो।
विश्व इतिहासले देखाएको छ कि अन्याय जति लामो समय टिके पनि अन्ततः सत्य र न्यायको खोजी रोकिन्न। दक्षिण अफ्रिकामा रंगभेदको अन्त्य भयो, बर्लिनको पर्खाल ढल्यो, विभिन्न देशहरूमा वर्षौँदेखि जेलमा रहेका मानिसहरू अन्ततः स्वतन्त्र भए। यी घटनाहरूले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन् कि मानव स्वतन्त्रताको चाहना कुनै जेलको पर्खालले बन्द गर्न सक्दैन।
भुटानलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा शान्ति, वातावरण संरक्षण र राष्ट्रिय खुशीको अवधारणासँग जोडेर चर्चा गरिन्छ। तर कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक महानता केवल उसले संसारलाई देखाउने छविमा मात्र मापन हुँदैन। वास्तविक महानता आफ्ना नागरिकहरूप्रति गरिने व्यवहारमा झल्किन्छ। नागरिकले न्याय पाएका छन् कि छैनन्, उनीहरूको अधिकार सुरक्षित छ कि छैन, र राज्यले आफ्ना आलोचक वा असहमतिहरूप्रति कस्तो व्यवहार गर्छ ,यिनै कुराहरूले एउटा राष्ट्रको नैतिक उचाइ निर्धारण गर्छन्।
आज आवश्यक कुरा द्वेष फैलाउनु होइन। आवश्यक कुरा संवाद हो। आवश्यक कुरा निष्पक्ष समीक्षा हो। आवश्यक कुरा मानव अधिकार र कानुनी शासनप्रतिको प्रतिबद्धता हो। किनकि कुनै पनि समाजले आफ्नो विगतका कठिन प्रश्नहरूलाई सधैँका लागि बेवास्ता गरेर अघि बढ्न सक्दैन। स्थायी शान्ति सत्य, न्याय र मेलमिलापको जगमा मात्र निर्माण हुन सक्छ।
चतुरमान तामाङ र हस्तबहादुर राईको रिहाइले एउटा सन्देश दिएको छ, आशा अझै जीवित छ। तर आशा मात्र पर्याप्त हुँदैन। बाँकी राजनीतिक बन्दीहरूको अवस्थाबारे निष्पक्ष ध्यान दिनु, उनीहरूका मुद्दाहरूको पुनरावलोकन गर्नु र न्यायसंगत समाधान खोज्नु आवश्यक छ। किनकि न्याय केवल केही व्यक्तिका लागि होइन, सबैका लागि हुनुपर्छ।
वर्षौँदेखि प्रतीक्षामा रहेका परिवारहरूका लागि प्रत्येक दिन एउटा नयाँ आशा र नयाँ निराशाको मिश्रण हो। उनीहरू अझै पनि त्यो दिनको कल्पना गर्छन्, जब जेलका ढोकाहरू खुल्नेछन्, जब विछोडका वर्षहरू अन्त्य हुनेछन्, र जब एउटा परिवार फेरि पूर्ण हुनेछ। त्यो दिन कहिले आउँछ भन्ने कसैलाई थाहा छैन। तर एउटा कुरा निश्चित छ—मानव स्वतन्त्रताको आकांक्षा कहिल्यै मर्दैन।
अन्ततः प्रश्न राजनीति भन्दा ठूलो छ। प्रश्न मानवताको हो। प्रश्न न्यायको हो। प्रश्न ती मानिसहरूको हो, जसले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा स्वतन्त्रताको प्रतीक्षामा बिताएका छन्। जबसम्म उनीहरूको कथा सुन्ने, सम्झिने र न्यायको माग गर्ने मानिसहरू बाँकी छन्, तबसम्म यो मुद्दा जीवित रहनेछ। किनकि स्वतन्त्रता कुनै उपहार होइन; यो प्रत्येक मानवको जन्मसिद्ध अधिकार हो। र न्याय कुनै विशेष सुविधा होइन; यो प्रत्येक सभ्य समाजको नैतिक र मानवीय दायित्व हो।
(साहित्यकार नेउपाने अमेरिकाको पेन्सिल्भेनिया राज्यको ल्यानक्यास्टर निवासी हुन् । सं.)
र यो पनि …
भूटानी अमेरिकी समुदाय र शंकाको घेरा
