जेलेन्स्कीको उदय र बालेनको लोकप्रियता : परिवर्तनको लहरमा नेपालले जोखिम नबिर्सियोस्
सञ्जय थापा
पुराना दल सुध्रिनुपर्छ, तर नयाँ हुनु मात्रै देश चलाउने योग्यता होइन। युक्रेनमा भोलोदिमिर जेलेन्स्कीको उदय र नेपालमा बालेन्द्र शाह (बालेन) को लोकप्रियतालाई तुलना गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक सन्देश देखिन्छ—जब स्थापित राजनीतिक दल र नेतृत्वले जनताको विश्वास गुमाउँछन्, तब नयाँ अनुहारप्रति आशा र आकर्षण बढ्छ।
तर जनताको असन्तुष्टिबाट जन्मिएको लोकप्रियता र देश सञ्चालन गर्न आवश्यक क्षमता एउटै कुरा होइनन्। नेकपा एमालेको एक सदस्यका रूपमा मेरो स्पष्ट धारणा छ—पुराना दलका सबै काम सही थिए भन्ने होइन। भ्रष्टाचार, गुटबन्दी, सत्ता केन्द्रित राजनीति, जनतासँगको दूरी र पटक पटक दोहोरिएका अपूरा प्रतिबद्धताले परम्परागत राजनीतिक दलप्रति असन्तुष्टि बढाएको यथार्थलाई स्वीकार गर्नैपर्छ। एमालेसहित सबै पुराना दलले आत्मसमीक्षा र सुधार गर्नुपर्छ।
जनताको विश्वास गुमेको छ भने त्यसको दोष जनतालाई होइन, राजनीतिक नेतृत्वले आफ्नै कार्यशैलीमा खोज्नुपर्छ। तर पुराना दलप्रतिको असन्तुष्टिको अर्थ नयाँ दल वा नयाँ नेताले जे गरे पनि सही हुन्छ भन्ने होइन। नयाँ हुनु नै योग्य हुनु होइन, युवा हुनु नै दूरदर्शी हुनु होइन र सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुनु नै देश सञ्चालन गर्ने क्षमता हुनु होइन।
बालेनको लोकप्रियता र अधुरा प्रश्न बालेन शाह काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर बनेपछि धेरै नागरिकले पुरानो राजनीतिक कार्यशैलीभन्दा फरक, परिणाममुखी र जबाफदेही नेतृत्वको अपेक्षा गरेका थिए। सार्वजनिक शिक्षा, सरसफाइ, सहरी व्यवस्थापन, सम्पदा संरक्षण र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा सुधार ल्याउने प्रतिबद्धता उनका चुनावी एजेन्डामा थिए।
उनको कार्यकालमा केही सकारात्मक काम र पहल पनि भए। अतिक्रमण नियन्त्रण, सरसफाइमा देखिएको सक्रियता तथा सार्वजनिक शिक्षामा सुधारका प्रयासलाई बेवास्ता गर्नु न्यायसंगत हुँदैन। तर प्रश्न यति मात्रै होइन कि उनले के सुरु गरे; प्रश्न यो पनि हो कि के पूरा गरे, के संस्थागत बनाए र के अधुरै छाडे? काठमाडौं महानगरको विकास बजेट खर्च, सार्वजनिक शौचालयसम्बन्धी कार्यक्रमको निरन्तरता, छिमेकी स्थानीय तहसँगको समन्वय तथा कतिपय पूर्वघोषित योजनाको कार्यान्वयनबारे सार्वजनिक प्रश्न उठेका छन्।
सन् २०२६ को जनवरीमा प्रकाशित काठमाडौँ पोस्ट को विश्लेषणले पनि उनका केही प्रतिबद्धता अधुरा रहेको र मेयरको कार्यकाल पूरा नगरी राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेको विषयमा प्रश्न उठाएको थियो। महानगरको पुँजीगत बजेट खर्चसम्बन्धी कमजोरीबारे पनि सार्वजनिक रिपोर्टिङ भएको छ। यसको अर्थ बालेनका सबै काम असफल भए भन्ने होइन। तर उनको लोकप्रियतालाई नै सफलताको प्रमाण मान्ने हो भने जनताले मागेको जबाफदेहिताको मापदण्ड कहाँ रहन्छ? पुराना नेतासँग प्रश्न सोध्ने जनताले नयाँ नेतासँग पनि प्रश्न सोध्न पाउनुपर्छ।
घोषणापत्रमा लेखिएका वाचा, बजेटमा छुट्याइएको रकम, कार्यान्वयनको प्रगति र वास्तविक उपलब्धिलाई तुलना गरेर मूल्याङ्कन गर्नु नै लोकतान्त्रिक अभ्यास हो।
एल्गोरिदमले लोकप्रियता दिन सक्छ, शासन क्षमता होइन आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले कुनै व्यक्तिको सन्देशलाई लाखौँ मानिससम्म पुर्याउन सक्छन्। आकर्षक भाषण, आक्रामक अभिव्यक्ति, भाइरल भिडियो र परम्परागत दलविरुद्धको आक्रोशले छोटो समयमा ठूलो राजनीतिक समर्थन सिर्जना गर्न सक्छ। तर सामाजिक सञ्जालमा प्रभावशाली हुनु र राज्य सञ्चालन गर्न सक्नु फरक क्षमता हुन्। देश चलाउन अर्थतन्त्र, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, राष्ट्रिय सुरक्षा, संवैधानिक प्रक्रिया, प्रशासनिक संयन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको गहिरो ज्ञान चाहिन्छ।
विरोध गर्न सजिलो छ, विकल्पसहितको नीति बनाउन कठिन छ। वाचा गर्न सजिलो छ, स्रोत र संस्थागत क्षमताको मूल्याङ्कन गर्दै कार्यान्वयन गर्नु कठिन छ। त्यसैले नयाँ राजनीतिक शक्तिले जनताको विश्वास जितेको छ भने त्यो विश्वासलाई परिणाममा बदल्ने जिम्मेवारी पनि उसकै हो।
लोकप्रियतालाई प्रश्नभन्दा माथि राख्ने र आलोचनालाई शत्रुता ठान्ने प्रवृत्ति पुरानो राजनीतिमा गलत थियो भने नयाँ राजनीतिमा पनि गलत नै हुन्छ। जेलेन्स्कीबाट नेपालले के सिक्ने? भोलोदिमिर जेलेन्स्की सन् २०१९ मा युक्रेनको राष्ट्रपति निर्वाचित भएका थिए। उनको राजनीतिक उदय पनि स्थापित नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि र परिवर्तनको अपेक्षासँग जोडिएको थियो। तर सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण गरेपछि देशले ठूलो मानवीय, आर्थिक र भौतिक क्षति बेहोर्नुपर्यो।
युक्रेनले युद्ध भोग्नुको कारण जेलेन्स्कीको उदय वा उनको अनुभवहीनता मात्र थिएन। रुसको आक्रमण, सन् २०१४ देखि जारी द्वन्द्व र जटिल भूराजनीतिक परिस्थितिले त्यसमा निर्णायक भूमिका खेलेका थिए। त्यसैले युक्रेनको दुःखलाई कुनै एक नेताको गल्तीको परिणाम भनेर निष्कर्ष निकाल्नु तथ्यसंगत हुँदैन। तर नेपालले यसबाट राष्ट्रिय हित, कूटनीतिक सन्तुलन र संकट व्यवस्थापनको महत्त्वबारे गम्भीर पाठ सिक्न सक्छ।
नेपाल भारत र चीनजस्ता शक्तिशाली छिमेकीबिच अवस्थित संवेदनशील भूराजनीतिक मुलुक हो। यहाँको विदेश नीति भावनात्मक अभिव्यक्ति, सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता वा तत्कालीन राजनीतिक लाभका आधारमा होइन, राष्ट्रिय स्वाधीनता, आर्थिक हित र दीर्घकालीन सुरक्षाका आधारमा सञ्चालन हुनुपर्छ।
नेपालको अवस्था युक्रेनको भन्दा फरक भएकाले त्यही नियति दोहोरिन्छ भन्न मिल्दैन। तर नेतृत्वको अपरिपक्वता, कमजोर संस्थाहरू, असन्तुलित कूटनीति र राष्ट्रिय हितप्रतिको बेवास्ताले देशलाई अनावश्यक जोखिममा पार्न सक्छ भन्ने चेतावनीलाई भने गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।
एमालेसहित पुराना दलको जिम्मेवारी पनि कम छैन नयाँ दलको आलोचना गरेर मात्र पुराना दलको भविष्य सुरक्षित हुँदैन। एमालेले जनताको असन्तुष्टिलाई बुझ्नुपर्छ, आफ्ना कमजोरी सच्याउनुपर्छ र संगठनको शक्ति जनताको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन प्रयोग गर्नुपर्छ।
इतिहास, संगठन र राजनीतिक अनुभव पुराना दलका महत्त्वपूर्ण पुँजी हुन्, तर ती पुँजी जनताको हितमा प्रयोग भए मात्रै तिनको अर्थ रहन्छ। पुराना दलले आफूलाई सुधार्न सकेनन् भने नयाँ शक्तिको उदयलाई रोक्ने प्रयासले मात्र जनताको विश्वास फर्किँदैन।
अर्कोतर्फ, नयाँ दलले पनि पुराना दललाई गाली गर्नु वा परिवर्तनको नारा दिनुलाई आफ्नो उपलब्धि ठान्नु हुँदैन। जनताले अन्ततः खोजेको कुरा सुशासन, रोजगारी, आर्थिक अवसर, गुणस्तरीय सेवा र सुरक्षित भविष्य हो। अन्ततः मेरो निष्कर्ष स्पष्ट छ—नेपाललाई न पुराना दलको अन्ध समर्थन चाहिएको छ, न नयाँ दलको अन्धविश्वास।
हामीलाई अनुभवबाट सिक्ने, आलोचना स्वीकार गर्ने, लोकतान्त्रिक संस्था बलियो बनाउने र राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि राख्ने नेतृत्व चाहिएको छ। परिवर्तन आवश्यक छ, तर परिवर्तनका नाममा देशको भविष्यलाई प्रयोगशाला बनाउन मिल्दैन। पुरानालाई सुधारौँ, नयाँलाई परिणामका आधारमा मूल्याङ्कन गरौँ र नेपालले युक्रेनको पीडाबाट पाठ सिकेर आफ्नो राष्ट्रिय स्वाधीनता, स्थिरता र समृद्धिको बाटो सुरक्षित बनाऔँ।
अमेरिकाको न्युयोर्क निवासी थापा नेकपा एमालेका केन्द्रिय सदस्य हुन् ।
