भुटान र भुटानी शरणार्थी सङ्कट: इतिहास, पीडा र समाधानको खोजी
सहयात्री ढकाल
कोलम्बस,ओहायो / भुटान हिमालयमा अवस्थित एउटा सानो राष्ट्र हो, जुन आफ्ना हिमाल, वनजङ्गल, प्राकृतिक सौन्दर्य, बौद्ध परम्परा र विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका लागि परिचित छ। तर यस सुन्दर भू–दृश्यको पछाडि दक्षिण एसियाली इतिहासको एउटा पीडादायी अध्याय लुकेको छ, भुटानी शरणार्थी सङ्कट।
सन् १९८० र १९९० को दशकमा भुटानमा नागरिकता, राष्ट्रिय पहिचान, भाषा र सांस्कृतिक नीतिसम्बन्धी विवादहरू तीव्र हुँदै गए। विशेषगरी दक्षिणी भुटानका धेरै नेपालीभाषी भुटानीहरूले विभेद र दमनको अनुभव गरेको बताएका छन्। त्यसपछि विरोध प्रदर्शन, गिरफ्तारी, विस्थापन र देश छोड्ने क्रम बढ्दै गयो।
अन्ततः हजारौँ मानिस भारत हुँदै नेपाल पुगे। उनीहरूका लागि यो केवल एउटा देशबाट अर्को देशसम्मको यात्रा थिएन; आफ्ना घर, खेतबारी, गाउँ, बाल्यकालका सम्झना, आफन्त र पुर्ख्यौली भूमिलाई पछाडि छोड्नु थियो।
शरणार्थी शिविरको जीवन
नेपाल आइपुगेपछि मुख्यतः झापा र मोरङमा शरणार्थी शिविरहरू स्थापना गरिए। परिवारहरूले सीमित स्रोतसाधनका बीच बाँस, प्लास्टिक र अन्य आधारभूत सामग्रीबाट बनेका आश्रयस्थलमा बस्दै जीवन पुनर्निर्माण गर्न थाले।
शिविरमा कठिनाइ थियो, तर आशा पनि थियो।
विद्यालयहरू स्थापना भए र बालबालिकाले आफ्नो शिक्षा निरन्तरता दिए। सामुदायिक संस्थाहरूले भाषा, संस्कृति, संगीत, साहित्य र परम्पराको संरक्षणका लागि काम गरे। कठिन परिस्थितिका बाबजुद शरणार्थी समुदायले आफ्नो पहिचान जोगाइराख्न निरन्तर प्रयास गर्यो।
सुरुमा अस्थायी मानिएको अवस्था धेरै परिवारका लागि दशकौँ लामो वास्तविकतामा परिणत भयो।
शिविरमा जन्मिएका बालबालिकाका लागि भुटान उनीहरूले आफ्नै आँखाले देखेको स्थानभन्दा बढी आफ्ना आमाबुबाका सम्झना र कथामार्फत चिनेको मातृभूमि बन्यो।
घर फर्कने सपना
भुटानी शरणार्थी सङ्कटसँग सम्बन्धित सबैभन्दा संवेदनशील प्रश्नमध्ये एउटा हो—आफ्नो मातृभूमिमा स्वेच्छिक, सुरक्षित र सम्मानजनक रूपमा फर्कन पाउने सम्भावना।
नेपाल र भुटानबीच शरणार्थी फिर्तीसम्बन्धी छलफलहरू भए। सम्भावित फिर्ती र प्रमाणीकरणका प्रक्रियाबारे पनि कुराकानी भयो। तर ठूलो सङ्ख्यामा दिगो रूपमा स्वदेश फिर्ती हुन सकेन।
यसैबीच, तेस्रो मुलुकमा पुनःस्थापना एउटा महत्वपूर्ण विकल्प बन्यो। ठूलो सङ्ख्यामा भुटानी शरणार्थीहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, बेलायत र युरोपका विभिन्न देशहरूमा पुनःस्थापित भए।
पुनःस्थापनाले धेरै परिवारलाई शिक्षा, रोजगारी, सुरक्षा र नयाँ भविष्यका अवसरहरू प्रदान गर्यो।
तर नयाँ घर भेट्टाउनुको अर्थ पुरानो घर बिर्सनु होइन।
एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सरेको पीडा
शरणार्थी सङ्कट केवल राजनीतिक वा कूटनीतिक विषय मात्र होइन; यो पहिचान, स्मृति, परिवार, अपनत्व र पुस्तौँसँग जोडिएको गहिरो मानवीय प्रश्न पनि हो।
पहिलो पुस्ताले भुटान आफ्नै आँखाले देखेको थियो।
दोस्रो पुस्ताले प्रायः आफ्ना आमाबुबाका सम्झनाहरूमार्फत भुटानलाई चिनेको थियो।
तेस्रो पुस्ताका लागि भुटान झन् टाढिँदै गएको हुन सक्छ—कथा, तस्बिर, परम्परा र पारिवारिक इतिहासमार्फत सम्झिने मातृभूमिका रूपमा।
त्यसैले प्रश्न केवल यो होइन:
“कति मानिस विस्थापित भए?”
प्रश्न यो पनि हो:
“विस्थापनले पुस्तौँदेखि मानिसहरूबाट के–के खोस्यो?”
बाल्यकालको घर, गाउँको बाटो, खेतबारी, परिचित नदी, छिमेकी, चाडपर्व, पारिवारिक परम्परा र पुर्ख्यौली माटोसँगको भावनात्मक सम्बन्धलाई कागजात वा तथ्याङ्कमा सजिलै मापन गर्न सकिँदैन।
नयाँ देश र पुरानो पहिचान
आज धेरै भुटानी शरणार्थी र उनीहरूका सन्तान संसारका विभिन्न देशमा नयाँ जीवन निर्माण गरिरहेका छन्। उनीहरूले शिक्षा, पेशागत काम, व्यवसाय, कला, सार्वजनिक सेवा र अन्य धेरै क्षेत्रमा योगदान दिइरहेका छन्।
युवा पुस्ताले आफ्नो भविष्य आफैँ निर्माण गरिरहेको छ।
तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न अझै रहन सक्छ:
“हामी कहाँका हौँ?”
नागरिकताले कानुनी पहिचान प्रदान गर्छ, तर जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक पनि हुन सक्छ।
पुनःस्थापनाले व्यक्तिको जीवनमा नयाँ अध्याय खोल्न सक्छ, तर यसले अघिल्लो अध्यायलाई स्वतः मेटाउँदैन।
समाधानको खोजी
भुटानी शरणार्थी सङ्कट एउटै उपायबाट समाधान हुन सक्दैन। दिगो समाधानले व्यक्तिगत छनोट, मानवीय गरिमा, कानुनी अधिकार र शरणार्थी परिवारहरूको फरक–फरक परिस्थितिलाई सम्मान गर्नुपर्छ।
१. स्वेच्छिक र सुरक्षित स्वदेश फिर्ती
भुटान फर्कन वास्तविक इच्छा राख्ने व्यक्तिहरूलाई सुरक्षित, स्वेच्छिक र सम्मानजनक रूपमा फर्कने अवसर प्रदान गरिनुपर्छ।
नागरिकता, परिवार पुनर्मिलन, आवास, शिक्षा, रोजगारी, सम्पत्ति र सामाजिक पुनःएकीकरणसम्बन्धी प्रश्नहरूका लागि स्पष्ट र विश्वसनीय व्यवस्था आवश्यक हुनेछ।
२. तेस्रो मुलुकमा पुनःस्थापना
तेस्रो मुलुकमा पुनःस्थापित भइसकेका वा त्यहीँ आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न चाहने व्यक्तिहरूको छनोटलाई सम्मान गरिनुपर्छ।
सफल पुनःस्थापनाका लागि शिक्षा, रोजगारी, भाषा सहयोग, सामाजिक समावेशीकरण र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका अवसरहरू पनि आवश्यक हुन्छन्।
३. नेपालमै रहनेहरूका लागि सम्मानजनक विकल्प
नेपालमै बस्न चाहने भुटानी शरणार्थीहरूका लागि कानुनी हैसियत, कागजात, शिक्षा, रोजगारी, जीविकोपार्जन र आधारभूत सेवामा पहुँचसम्बन्धी व्यावहारिक समाधान आवश्यक छ।
४. नागरिकता र सम्पत्तिसम्बन्धी प्रश्न
समाधान केवल यस प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन:
“मानिसहरू कहाँ बस्ने?”
यसले नागरिकता, परिचयपत्र, परिवार पुनर्मिलन, सम्पत्ति, आवास र विस्थापनका अन्य अनसुल्झिएका परिणामसम्बन्धी प्रश्नहरूलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ।
५. समाधानको केन्द्रमा शरणार्थीहरू
हरेक शरणार्थीको इच्छा एउटै हुँदैन।
कोही भुटान फर्कन चाहन सक्छन्।
कोही नेपालमै बस्न चाहन सक्छन्।
अरूले तेस्रो मुलुकमा आफ्नो जीवन स्थापित गरिसकेका छन्।
त्यसैले सबैमाथि एउटै समाधान थोपर्नु हुँदैन।
दिगो समाधानको खोजीमा प्रत्येक व्यक्तिको सूचित र स्वेच्छिक छनोटलाई केन्द्रमा राखिनुपर्छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा आवाज
भुटानी शरणार्थी सङ्कट अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा उपेक्षित विषय बनेर रहनु हुँदैन। विस्थापित भएका मानिसहरू, अझै अनिश्चिततामा बाँचिरहेका व्यक्तिहरू र पुस्तौँदेखि मातृभूमिसँगको सम्बन्ध बोकेर हिँडिरहेका समुदायहरूको आवाज उठाइनुपर्छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले यस सङ्कटलाई मानव अधिकार, गरिमा, नागरिकता, जवाफदेहिता र दिगो समाधानको विषयका रूपमा निरन्तर मान्यता दिनुपर्छ। भुटानी शरणार्थीहरूको सरोकार मानवीय छलफलमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक मञ्चहरूमा पनि सुनिनुपर्छ।
अर्थपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाले निम्न विषयहरूमा जोड दिनुपर्छ:
भुटानी शरणार्थीहरूको ऐतिहासिक पीडाको मान्यता।
उनीहरूको मानव अधिकार र गरिमाको संरक्षण।
स्वेच्छिक, सूचित र व्यक्तिगत छनोटको सम्मान।
फर्कन चाहनेहरूका लागि सुरक्षित र सम्मानजनक स्वदेश फिर्ती।
नेपालमा रहनेहरूका लागि कानुनी सुरक्षा र एकीकरणमा सहयोग।
तेस्रो मुलुकमा पुनःस्थापित शरणार्थीहरूका लागि निरन्तर सहयोग।
नागरिकता, कागजात, परिवार पुनर्मिलन, सम्पत्ति र सांस्कृतिक पहिचानमा ध्यान।
उनीहरूको भविष्यसम्बन्धी छलफलमा शरणार्थीहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता।
धेरै शरणार्थी अन्यत्र पुनःस्थापित भइसकेका छन् भन्दैमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले भुटानी शरणार्थी सङ्कटलाई अन्तर्राष्ट्रिय कार्यसूचीबाट हटाउनु हुँदैन।
यदि उनीहरूका लागि कसैले आवाज उठाएन भने, उनीहरूको पीडा बिर्सिएको तथ्याङ्कमा सीमित हुन सक्छ।
त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा उनीहरूको आवाज उठाउन आवश्यक छ—पुराना घाउहरू पुनःखोल्न होइन, न्याय, मान्यता, गरिमा र दिगो समाधानको खोजी गर्न।
निष्कर्ष
भुटानी शरणार्थी सङ्कट इतिहासको एउटा अध्याय मात्र होइन; यो मानव अधिकार, नागरिकता, पहिचान, विस्थापन, अपनत्व र पुनःस्थापनासँग जोडिएको जटिल मानवीय कथा हो।
समाधानतर्फको यात्राले विगत बिर्सन माग्नु हुँदैन; यसले विगतबाट सिक्नुपर्छ।
फर्कन चाहनेहरूका लागि सुरक्षित र सम्मानजनक स्वदेश फिर्तीको बाटो हुनुपर्छ। नयाँ देश रोजिसकेकाहरूले गरिमाका साथ आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न सक्नुपर्छ। नेपालमै बस्न चाहनेहरूले सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन बिताउने अवसर पाउनुपर्छ।
अन्ततः कुनै पनि समाधानको केन्द्रमा राजनीति मात्र होइन—मानिसहरू हुनुपर्छ।
किनभने:
घर छोड्नु भनेको केवल भूगोलको एउटा टुक्रा छोड्नु होइन;
यो आफ्नो जीवनको एउटा अधुरो अध्याय पछाडि छोड्नु हो।
भुटानी शरणार्थीहरूको कथा त्यही अधुरो अध्यायको कथा हो।
एउटा पाना भुटानमा छोडियो।
अर्को पाना नेपालको शरणार्थी शिविरमा लेखियो।
र अर्को पाना संसारका विभिन्न देशहरूमा निरन्तर लेखिँदैछ।
तर मातृभूमिको पाना अझै पनि स्मृतिभित्र सुरक्षित छ।
शरणार्थीहरूको पीडा केवल
