प्रश्नचिह्न भित्र मानवता
त्रिविक्रम नेउपाने
प्रकृतिले कहिलेकाहीँ मानिसका घर, खेत, सडक र संरचना मात्र बगाउँदैन, उसले मानिसको मनभित्र लुकेर बसेका चरित्र र प्रवृत्तिलाई पनि सतहमा ल्याइदिन्छ। भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढी पनि त्यस्तै एउटा कठोर ऐना बनेर आएको छ, जसले एकातिर प्राकृतिक विपत्तिको भयावह शक्ति देखाएको छ भने अर्कोतिर त्यही विपत्तिको बीचमा मानिसभित्र रहेको करुणा, साहस र सेवाभावसँगै लोभ, स्वार्थ र अमानवीयताको कुरूप अनुहार पनि देखाइदिएको छ।
बाढीले घरहरू बगायो, सडक र पुलहरू भत्कायो, व्यवसाय र वर्षौँको कमाइलाई क्षणभरमै विनाशमा परिणत गर्यो र धेरै परिवारलाई आफ्ना प्रियजन गुमाउने पीडामा धकेल्यो, तर यी सबै भौतिक क्षतिभन्दा गहिरो चोट त्यतिबेला लाग्छ जब विपत्तिमा परेका मानिसलाई बचाउनुपर्ने समयमा केही मानिसहरू मृतकको शरीरबाट गहना निकाल्ने, शवलाई कपाल समातेर तान्ने वा बाढीले बगाएका सामानलाई आफ्नो सम्पत्तिजस्तो गरी संकलन गर्ने कार्यमा संलग्न भएको दृश्य देखिन्छ।
मृत्यु आफैँमा मानिसका लागि अन्तिम सत्य हो, तर मृत्युपछि पनि एउटा मानिसको सम्मान बाँकी रहन्छ भन्ने संस्कार संसारका प्रायः सबै सभ्य समाजले स्वीकार गरेको छ। एउटा मृत शरीर अब बोल्न सक्दैन, आफ्नो रक्षा गर्न सक्दैन र आफूलाई अपमान वा लुटबाट जोगाउन सक्दैन, त्यसैले त्यस्तो अवस्थामा जीवित मानिसको नैतिकता र मानवता अझ ठूलो परीक्षामा पर्छ। तर जब कसैको मृत शरीरमा लगाइएको सुनको गहना एउटा मानिसको पहिलो नजरमा पर्छ र त्यो शरीर कसैको आमा, बाबु, श्रीमान्, श्रीमती, दाजु, भाइ वा सन्तान हुन सक्छ भन्ने सामान्य मानवीय संवेदना पनि हराउँछ, तब प्रश्न केवल एउटा व्यक्तिको गलत व्यवहारमाथि उठ्दैन, हाम्रो सामाजिक चेतना र संस्कारमाथि समेत उठ्छ।
आखिर केही समयअघि मात्र जीवन बोकेको त्यो शरीरलाई हामीले यति सजिलै वस्तुमा कसरी परिणत गर्यौँ, र मृत्युको पीडालाई समेत व्यक्तिगत लाभको अवसरका रूपमा हेर्न सक्ने अवस्थामा हाम्रो मन कसरी पुग्यो भन्ने प्रश्नले हामी सबैलाई असहज बनाउनु आवश्यक छ। भोटेकोशीको बाढीमा बग्दै गरेका ग्यास सिलिन्डर र अन्य सामग्री संकलन गर्न मानिसहरू आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर नदीतर्फ दौडिएका दृश्यले पनि हाम्रो प्राथमिकतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
बाढीले बगाएको सामान कसैको सम्पत्ति हुन सक्छ, कसैको घरको आवश्यक सामग्री हुन सक्छ र विपत्तिमा परेको परिवारका लागि त्यो सामान पनि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ भन्ने कुरा सत्य हो, तर त्यही क्षणमा कुनै मानिस बाढीमा बगिरहेको छ भने निर्जीव वस्तुभन्दा जीवनको मूल्य ठूलो हुनुपर्ने सामान्य विवेक हामीले गुमाउनु हुँदैन।
एउटा ग्यास सिलिन्डर फेरि किन्न सकिन्छ, हराएको सामानको क्षतिपूर्ति हुन सक्छ र भत्किएको घर पनि कुनै दिन फेरि बनाउन सकिन्छ, तर एउटा मानिसको जीवन एकपटक गुमेपछि संसारको कुनै सम्पत्तिले त्यसलाई फर्काउन सक्दैन। त्यसैले विपत्तिको समयमा हाम्रो पहिलो प्राथमिकता वस्तु होइन, जीवन हुनुपर्छ; सम्पत्ति होइन, मानिस हुनुपर्छ; र आफ्नो स्वार्थ होइन, सामूहिक सुरक्षा हुनुपर्छ। यही अँध्यारो दृश्यका बीचमा अर्को अत्यन्त उज्यालो तस्वीर पनि देखिन्छ, जसलाई हामीले बिर्सनु हुँदैन।
नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल तथा स्थानीय उद्धारकर्मी र स्वयंसेवकहरू आफ्नो ज्यानको जोखिमलाई समेत बेवास्ता गर्दै उद्धार र राहतमा निरन्तर खटिएका छन्। उनीहरूका पनि घर छन्, परिवार छन्, आफ्ना बालबालिका छन् र उनीहरूलाई पनि सुरक्षित जीवन बाँच्ने अधिकार छ, तर विपत्तिको क्षणमा उनीहरूले आफ्नो व्यक्तिगत सुरक्षाभन्दा अरूको जीवनलाई प्राथमिकता दिएका छन्।
कोही जोखिमपूर्ण ठाउँमा पुगेर घाइतेलाई निकालिरहेका छन्, कोही हराएका मानिसको खोजीमा लागिरहेका छन्, कोही शव व्यवस्थापनमा जुटिरहेका छन् भने कोही पीडित परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाइरहेका छन्। यस्तो दृश्यले हामीलाई सम्झाउँछ कि मानवता समाप्त भएको छैन; बरु विपत्तिले मानवताको वास्तविक अर्थ बुझाउने केही असाधारण मानिसहरूलाई पनि हाम्रो अगाडि उभ्याएको छ।
प्राकृतिक विपत्तिको समयमा सरकार र सुरक्षा निकायको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ, र भोटेकोशीको संकटमा उद्धार तथा राहतका लागि राज्यका संयन्त्रहरू परिचालन हुनु आवश्यक र प्रशंसनीय काम हो। तर विपत्ति केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन र प्रहरी तथा सेनाले मात्र सबै मानिसको जीवन जोगाउन सक्दैनन्।
एउटा ठूलो संकटमा समाजको चरित्र नागरिकहरूको व्यवहारबाट पनि देखिन्छ। विपत्तिमा भेटिएको कुनै सामानलाई सुरक्षित राखेर वास्तविक मालिकसम्म पुर्याउने कि आफ्नो बनाउने, घाइते मानिसलाई अस्पताल पुर्याउने कि उसको भिडियो बनाएर सामाजिक सञ्जालमा राख्ने, मृतकको शरीरलाई सम्मानपूर्वक परिवारसम्म पुर्याउने कि त्यसबाट आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने भन्ने निर्णय हरेक व्यक्तिले आफ्नै विवेकबाट गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले राहत र उद्धारको काममा राज्यको शक्ति जति आवश्यक छ, नागरिकको चेतना र मानवीय संवेदना पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
हामी आफूलाई संस्कार, संस्कृति, परम्परा र धार्मिक मूल्यमा धनी समाजका रूपमा प्रस्तुत गर्छौँ। हामी मृतकको आत्माको शान्तिका लागि प्रार्थना गर्छौँ, अन्तिम संस्कारलाई पवित्र कर्तव्य मान्छौँ र दुःखमा परेको परिवारलाई साथ दिनुलाई सामाजिक तथा धार्मिक जिम्मेवारी ठान्छौँ। तर व्यवहारको सबैभन्दा कठिन परीक्षा भने त्यतिबेला हुन्छ जब हामीले कसैको मृत्युमा कुनै व्यक्तिगत लाभ लिन सक्ने अवसर देख्छौँ।
यदि त्यही क्षणमा हामी मृत शरीरबाट गहना निकाल्न सक्छौँ, पीडितको सामान आफ्नो बनाउन सक्छौँ वा घाइते मानिसभन्दा निर्जीव वस्तुलाई प्राथमिकता दिन सक्छौँ भने हाम्रो संस्कार केवल शब्द र कर्मकाण्डमा सीमित भएको निष्कर्ष निकाल्नुपर्ने हुन्छ। मानिस हुनु जैविक अवस्था हो, तर मानव हुनु नैतिक जिम्मेवारी हो, र त्यो जिम्मेवारी हामीले सुखको समयमा होइन, अरूको दुःखको समयमा कसरी व्यवहार गर्छौँ भन्ने कुराले प्रमाणित गर्छ।
भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई विकास र सभ्यताको अर्थबारे पनि पुनः सोच्न बाध्य बनाएको छ। हामीले विकासलाई सडक, पुल, ठूला भवन, व्यापार र प्रविधिको विस्तारसँग जोडेर हेर्ने गरेका छौँ, तर कुनै समाज कति विकसित छ भन्ने कुरा संकटको समयमा त्यस समाजले कमजोर र असहाय मानिससँग गर्ने व्यवहारले पनि निर्धारण गर्छ।
शिक्षित हुनु भनेको केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु होइन, अरूको पीडा बुझ्न सक्ने चेतना विकास गर्नु पनि हो। सम्पन्न हुनु भनेको धेरै सम्पत्ति जम्मा गर्नु मात्र होइन, संकटमा परेको मानिसलाई सहयोग गर्न सक्ने उदारता राख्नु पनि हो।
आधुनिक हुनु भनेको नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्नु मात्र होइन, पुरानो मानवीय मूल्यलाई अझ बलियोसँग समातेर राख्नु पनि हो। यस घटनाले सरकारका लागि पनि गम्भीर प्रश्नहरू छोडेको छ। प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम भएका क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली कति प्रभावकारी छ, सम्भावित जोखिमको पहिचान कति गहिरोसँग गरिएको छ, उद्धारका लागि आवश्यक पूर्वतयारी कति पर्याप्त छ र विपत्तिपछि राहत तथा पुनर्निर्माणलाई कति व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा राज्यले गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ। तर विपत्ति आइसकेपछि दोषारोपणमा मात्र अल्झिएर बस्नुको सट्टा तत्कालीन प्राथमिकता जीवन बचाउनु र पीडितलाई सहारा दिनु हुनुपर्छ।
सरकार आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन, तर नागरिकले पनि आफ्नो जिम्मेवारी राज्यको काँधमा मात्र राखेर आफूलाई मुक्त गर्न मिल्दैन। विपत्ति साझा हुन्छ भने त्यसप्रतिको मानवीय जिम्मेवारी पनि साझा हुनुपर्छ। सबैभन्दा ठूलो कुरा, भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न सोधेको छ—यदि बाढीमा भेटिएको त्यो मृत शरीर हाम्रो आफ्नै आमाको हुन्थ्यो भने हामी त्यसलाई कपाल समातेर तानिएको देख्न सक्थ्यौँ? यदि बाढीमा बगिरहेको मानिस हाम्रो आफ्नै सन्तान हुन्थ्यो भने हामी ग्यास सिलिन्डर पछ्याउँदै दौडिन सक्थ्यौँ? यदि हाम्रो परिवारको प्रिय सदस्यको अन्तिम सामान कसैले लुटिरहेको हुन्थ्यो भने हामी त्यसलाई सामान्य घटना भनेर स्वीकार गर्न सक्थ्यौँ? प्रश्नहरू कठोर छन्, तर यिनै प्रश्नहरूले हाम्रो व्यवहारलाई हाम्रो आफ्नै दृष्टिमा राखिदिन्छन्।
अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःखसँग तुलना गर्न सक्ने क्षणदेखि नै मानवता सुरु हुन्छ, किनकि सहानुभूति भनेको अरूको पीडा आफूले महसुस गर्न सक्ने क्षमताको नाम हो। बाढीले भौतिक संरचनाहरू ध्वस्त पार्न सक्छ, तर समाजलाई पुनर्निर्माण गर्ने शक्ति पनि मानिसमै हुन्छ। भत्किएका पुल फेरि निर्माण गर्न सकिन्छ, बगाएका सडक फेरि बनाउन सकिन्छ, उजाडिएका घरहरू फेरि ठड्याउन सकिन्छ र गुमेको सम्पत्ति समयसँगै पुनः आर्जन गर्न सकिन्छ। तर मानिसबीचको विश्वास टुटेपछि त्यसलाई पुनः निर्माण गर्न धेरै समय लाग्छ।
विपत्तिको समयमा आफ्नो छिमेकीले सहयोग गर्छ भन्ने विश्वास नै समाजको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। यदि मानिसले मानिसबाटै डराउनुपर्ने अवस्था आयो भने प्राकृतिक विपत्तिभन्दा ठूलो सामाजिक संकट अरू केही हुन सक्दैन। त्यसैले भोटेकोशीको घटनालाई केवल एउटा प्राकृतिक विपत्तिको समाचारका रूपमा हेरेर केही दिनपछि बिर्सनु हुँदैन। यसलाई हामीले आफ्नो सामाजिक चेतनाको ऐनाका रूपमा हेर्नुपर्छ। यस घटनामा अमानवीय व्यवहार देखियो भनेर निराश हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यही घटनामा आफ्नो जीवन जोखिममा राखेर अरूको जीवन बचाउने प्रहरी, सेना, उद्धारकर्मी, स्वयंसेवक र सामान्य नागरिकहरूको साहसले मानवता अझै जीवित रहेको प्रमाण पनि दिएको छ।
प्रश्न अब मानवता पूर्ण रूपमा हरायो कि हराएन भन्ने होइन; प्रश्न यो हो कि संकटको समयमा हामीले कुन पक्षलाई बलियो बनाउँछौँ, लोभलाई कि करुणालाई, स्वार्थलाई कि सेवाभावलाई, तमासालाई कि जिम्मेवारीलाई। भोटेकोशीको पानी कुनै दिन घट्नेछ, बाढीले बनाएका घाउहरू विस्तारै निको हुनेछन्, भत्किएका संरचनाहरू फेरि निर्माण हुनेछन् र जीवन पनि आफ्नो नियमित बाटोतर्फ फर्किनेछ। तर यस विपत्तिले हाम्रो मनमा छोडेको प्रश्न त्यति सजिलै हराउनु हुँदैन। किनकि आज हामीले देखेको अमानवीयता कुनै एक व्यक्तिको मात्र कमजोरी होइन; त्यो हाम्रो सामूहिक चेतनाका कमजोर ठाउँहरूतर्फ देखाइएको संकेत पनि हुन सक्छ।
त्यसैले अब आवश्यक छ कि हामीले विपत्तिलाई केवल राहत र पुनर्निर्माणको विषय नबनाएर मानवता, नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारीको विषय पनि बनाऊँ। अन्ततः, मानिसको वास्तविक परीक्षा उसले कति कमायो, कति ठूलो घर बनायो, कति सम्पत्ति जोड्यो वा समाजमा कति ठूलो पद प्राप्त गर्यो भन्ने कुराले हुँदैन। उसको वास्तविक परीक्षा तब हुन्छ जब उसको अगाडि अरू कसैको पीडा हुन्छ र उसले त्यस पीडालाई देखेर के गर्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ।
भोटेकोशीको भेलले धेरै घर र सम्पत्ति बगायो, तर त्यसले हाम्रो समाजको चरित्रलाई पनि एउटा कठोर ऐनामा देखाइदियो। अब त्यो ऐनामा देखिएको अनुहार बदल्ने जिम्मेवारी अरू कसैको होइन, हामी प्रत्येकको हो। किनकि प्रकृतिले हाम्रो घरको परीक्षा लिन सक्छ, विपत्तिले हाम्रो धैर्यको परीक्षा लिन सक्छ, तर अन्ततः अरूको दुःखमा हामीले गर्ने व्यवहारले नै हाम्रो मानवताको परीक्षा लिन्छ। त्यसैले भोटेकोशीको किनारबाट उठेको प्रश्नलाई हावामा हराउन नदिऔँ।
यो प्रश्न सरकारलाई मात्र होइन, सुरक्षा निकायलाई मात्र होइन, समाजलाई मात्र होइन, हामी प्रत्येकको अन्तरात्मालाई हो।विपत्तिमा जब मानिस र सम्पत्तिबीच एउटा रोजाइ गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ, हामी कुन रोज्छौँ?
मृत शरीरमा गहना देख्छौँ कि एउटा मानिस देख्छौँ?
बाढीमा बगिरहेको सामान देख्छौँ कि जीवन देख्छौँ?
अरूको पीडामा अवसर खोज्छौँ कि आफ्नो हात सहयोगका लागि अघि बढाउँछौँ?
किनकि अन्ततः प्रश्न यही हो प्रश्नचिह्नभित्र मानवता कहाँ छ? र त्यसको उत्तर हाम्रो शब्दले होइन, विपत्तिको अर्को क्षणमा हाम्रो व्यवहारले दिनेछ।
र यो पनि …
आत्मदाह: एउटा व्यक्तिको अन्तिम कदमभित्र लुकेको समाजको असफल ऐना
