नेपाल अहिले पीडामा छ : विपत्तिको यो घडीमा एकजुट बनौँ
शंकर भण्डारी
नेपाल अहिले प्राकृतिक विपत्तिको गम्भीर चपेटामा परेको छ। अगस्त २६ तारिख आएको भीषण बाढी र त्यसले निम्त्याएको विनाशले देशका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो संकट उत्पन्न गरेको छ। विशेषगरी भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको आकस्मिक बाढीले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको छ।
नदीको बहावसँगै बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, व्यापारिक संरचना तथा अन्य भौतिक पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पुगेको छ। कतिपय स्थानमा अझै पनि क्षतिको पूर्ण विवरण आउन सकेको छैन र खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहेको अवस्था छ। यो अत्यन्तै संवेदनशील र दुःखद अवस्था हो।
आज कतिपय परिवारका सदस्यहरू आफ्ना प्रियजन गुमाएर शोकमा छन्। कतिपय घाइतेहरू उपचारको क्रममा छन् भने कतिपय परिवारले आफ्ना घरबास गुमाएर विस्थापित जीवन बिताउन बाध्य भएका छन्। कतै आमाबुबाले सन्तान गुमाएका छन्, कतै सन्तानले अभिभावक गुमाएका छन्। कतिपय परिवारका सदस्यहरू बेपत्ता छन् र उनीहरूको प्रतीक्षामा आफन्तहरू चिन्तित र व्याकुल छन्।
बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, महिला तथा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका लागि यस्तो विपत्ति झनै पीडादायी बनेको छ। केही परिवारका सदस्य गम्भीर रूपमा घाइते वा स्थायी रूपमा अशक्त बन्न पुगेका छन् भने उनीहरूको भविष्य थप चुनौतीपूर्ण बनेको छ। आफ्नो घर, खेतबारी, व्यवसाय र वर्षौँको मेहनतबाट जोडेको सम्पत्ति एकैपटक गुमाउनुको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ।
नेपालमा यस्ता प्राकृतिक विपद् नयाँ होइनन्। भूकम्प, बाढी, पहिरो, हुरी–बतास, आँधीबेहरी, हिमपहिरो लगायतका प्राकृतिक घटनाले समय–समयमा नेपाली जनजीवनमा ठूलो असर पार्दै आएका छन्। हामीले विगतमा पनि अनेकौँ विपत्ति र कठिन परिस्थितिको सामना गर्दै आएका छौँ। तर हरेक विपत्तिले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाउँदै आएको छ—विपद् आएपछि मात्र उद्धार र राहतमा सक्रिय हुनु पर्याप्त हुँदैन, विपद् आउनुअघि नै तयारी, पूर्वसूचना, जोखिम पहिचान र दीर्घकालीन योजना आवश्यक हुन्छ।
भोटेकोशीमा आएको बाढीको कारणबारे प्रारम्भिक विवरणमा नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रतर्फ भएको हिमनदी वा पहाडी भूभागसँग सम्बन्धित आकस्मिक घटनाबाट ठूलो पानी, बरफ, ढुंगा र माटोको बहाव आएको हुन सक्ने उल्लेख गरिएको छ। घटनाको वास्तविक कारण र त्यसको प्रकृतिबारे वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धान आवश्यक छ। यस्तो आकस्मिक बहावले केही समयमै नदीको पानीको सतह अत्यन्त तीव्र रूपमा बढाउन सक्ने भएकाले नदी किनारका बस्तीहरूमा ठूलो जोखिम उत्पन्न हुन्छ। यही कारण नदी तथा खोला आसपास बसोबास गर्ने समुदायलाई पूर्वसूचना र सुरक्षित स्थानमा तत्काल स्थानान्तरण गर्ने व्यवस्था अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
यो विपत्तिले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, चितवन, तनहुँ तथा नवलपरासी पूर्वलगायतका क्षेत्रमा समेत जनजीवन प्रभावित बनाएको प्रारम्भिक विवरणहरू सार्वजनिक भएका छन्। सडक र पुलहरू क्षतिग्रस्त हुँदा यातायात तथा उद्धारकार्यमा कठिनाइ उत्पन्न भएको छ। जलविद्युत् आयोजनाहरूमा क्षति पुग्दा ऊर्जा क्षेत्रमा समेत ठूलो असर परेको छ। पर्यटन, व्यापार तथा भन्सार गतिविधिमा आएको अवरोधले स्थानीय अर्थतन्त्रदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म प्रभाव पार्ने देखिन्छ। यसबाट भएको भौतिक क्षति अरबौँ रुपैयाँ बराबर पुग्ने प्रारम्भिक आकलनले नेपालको विकास र समृद्धिको यात्रामा अर्को ठूलो चुनौती थपिएको देखाउँछ।
अहिले सरकारको पहिलो प्राथमिकता खोज, उद्धार र राहत हुनुपर्छ। जोखिममा रहेका नागरिकलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा पुर्याउनुपर्छ। घाइतेहरूको उपचार, विस्थापित परिवारका लागि सुरक्षित बसोबास, स्वच्छ खानेपानी, खाद्यान्न, औषधि तथा अन्य आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था गर्नुपर्छ। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय प्रशासन, स्थानीय तह, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक तथा नागरिक समाजबीच प्रभावकारी समन्वय हुन आवश्यक छ। विपत्तिमा परेका नागरिकलाई राहत उपलब्ध गराउँदा कुनै पनि प्रकारको विभेद नहोस् र वास्तविक पीडितसम्म सहायता पुग्ने सुनिश्चितता गरिनुपर्छ।
यो दुःखको घडीमा नेपालभित्र मात्र होइन, संसारका विभिन्न देशमा रहेका नेपाली तथा नेपाललाई माया गर्ने सबै समुदायले आ–आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्नुपर्छ। कसैले आर्थिक सहयोग गर्न सक्छन्, कसैले खाद्यान्न, औषधि तथा आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउन सक्छन् भने कसैले स्वयंसेवाका माध्यमबाट सहयोग गर्न सक्छन्। विपद्को समयमा सानो सहयोगले पनि पीडित परिवारका लागि ठूलो अर्थ राख्न सक्छ। त्यसैले सम्भव भएसम्म विश्वभरिबाट मानवीय सहयोग जुटाई पारदर्शी र प्रभावकारी ढंगले पीडितसम्म पुर्याउन आवश्यक छ।
तर राहत र उद्धारसँगै अब हामीले दीर्घकालीन समाधानबारे पनि गम्भीर भएर सोच्नुपर्छ। नदी, खोला तथा तालका छेउछाउमा रहेका जोखिमयुक्त बस्तीहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्छ। अत्यधिक जोखिममा रहेका बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्ने दीर्घकालीन योजना सरकारले बनाउनुपर्छ। सडक, पुल, जलविद्युत्, सरकारी भवन तथा अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा भौगोलिक जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन गरेर मात्र निर्माण गर्ने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ।
जनताको आफ्नै भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। घर बनाउँदा खोला वा नदीको अत्यन्त नजिक, पहिरोको जोखिम भएको भिरालो जमिन वा हिमपहिरोको सम्भावना भएका क्षेत्रमा जथाभावी बस्ती विस्तार गर्नु हुँदैन। सम्भव भएसम्म सुरक्षित र स्थिर भूभागमा योजनाबद्ध रूपमा बस्ती विकास गर्नुपर्छ। स्थानीय समुदायलाई विपद् पूर्वतयारी, सुरक्षित स्थान, आपत्कालीन सम्पर्क तथा उद्धार प्रक्रियाबारे नियमित रूपमा जानकारी र तालिम दिनुपर्छ।
सरकारले आधुनिक पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ। नदीको पानीको सतह, मौसम, हिमनदी, हिमताल तथा पहिरोको जोखिमको निरन्तर वैज्ञानिक निगरानी गर्नुपर्छ। समयमै सूचना प्राप्त हुन सके धेरै नागरिकलाई जोखिम क्षेत्रबाट सुरक्षित स्थानमा सार्न सकिन्छ र ठूलो मानवीय क्षति रोक्न सकिन्छ। विपद् व्यवस्थापनका लागि स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्म आवश्यक जनशक्ति, उपकरण, प्रविधि र बजेटको पर्याप्त व्यवस्था हुनुपर्छ।
आज नेपाल ठूलो पीडामा छ। धेरै परिवारका आँखा आँसुले भरिएका छन्। कतिपय घरमा प्रियजन गुमाएको शोक छ, कतिपय परिवार आफ्नो घरबास गुमाएर भविष्यको चिन्तामा छन्। कतिपय घाइतेहरू अस्पतालमा उपचार गराइरहेका छन् भने कतिपय बेपत्ता आफन्तको खोजीमा छन्। यो पीडा कुनै एक व्यक्ति, परिवार वा जिल्लाको मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको पीडा हो। त्यसैले अहिले दोषारोपणभन्दा सहयोग, विभाजनभन्दा एकता र निराशाभन्दा आशा आवश्यक छ।
यो विपत्तिले नेपालको विकास र समृद्धिको यात्रालाई अवश्य कठिन बनाएको छ, तर हाम्रो यात्रा रोकिनु हुँदैन। आजको क्षतिबाट पाठ सिकेर अझ सुरक्षित, व्यवस्थित, वैज्ञानिक र विपद्–प्रतिरोधी नेपाल निर्माण गर्नुपर्छ। सरकार, राजनीतिक दल, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र आम नागरिक सबै एकजुट भएर पुनर्निर्माण तथा पुनःस्थापनामा लाग्नुपर्छ।
यस दुःखद घडीमा भोटेकोशी बाढी तथा अन्य प्रभावित क्षेत्रका दिवंगत आत्माहरूप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछौँ। शोकसन्तप्त परिवारजनमा गहिरो समवेदना व्यक्त गर्दछौँ। घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्यलाभ तथा बेपत्ता नागरिकहरूको सकुशल उद्धारको कामना गर्दछौँ। विस्थापित तथा घरबारविहीन परिवारले चाँडै सुरक्षित बसोबास र सामान्य जीवन प्राप्त गरून् भन्ने कामना गर्दछौँ। नेपाल आमालाई यो कठिन परिस्थिति सामना गर्ने धैर्य, साहस र शक्ति प्राप्त होस्।
आउनुहोस्, विपत्तिको यो घडीमा हामी सबै एकजुट बनौँ। पीडित परिवारको आँसु पुछौँ, सक्दो सहयोग गरौँ र आजको विनाशबाट पाठ सिक्दै भोलिको सुरक्षित, समृद्ध र विपद्–प्रतिरोधी नेपाल निर्माण गर्ने संकल्प गरौँ।
(हाल अमेरिकामा रहेका भण्डारी नेपालबाट राजनीति शास्त्रमा पीएचडी अध्ययन गर्दै हुनुहुन्छ। उहाँले समसामयिक राजनीति, समाज तथा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय विषयवस्तुमा आफ्ना विचारहरू लेख, रचना तथा कवितामार्फत विभिन्न सञ्चारमाध्यमहरूमा प्रस्तुत तथा प्रकाशित गर्दै आउनुभएको छ।)
