नेपाललाई दुःख्दा अमेरिकामा रहेका भूटानी समुदायमा ‘आँसु’
सी. एम. निरौला
नेपाललाई जब–जब दुःख्छ, अमेरिकामा रहेका नेपालीभाषी भूटानीहरूको आँखामा आँसु आउँछ। नेपाल जब–जब रुन्छ, उनीहरूको मन भक्कानिन्छ। नेपाल जब–जब विपत्तिमा पर्छ, हजारौँ माइल टाढा रहेका उनीहरू आफ्नो खुसी, आफ्नो उत्सव र आफ्ना व्यक्तिगत व्यस्तता थाती राखेर नेपालका लागि जुट्न थाल्छन्। यो केवल भावनामा बगेको भनाइ होइन, यो एउटा समुदायको लामो इतिहास, विस्थापन, पीडा, स्मृति र नेपालसँग जोडिएको गहिरो भावनात्मक सम्बन्धको यथार्थ हो।
तर यो सम्बन्धको कथा आफैँमा निकै विरोधाभासपूर्ण छ। भूटानले नेपालीभाषी भएकै कारण आफ्नै देशबाट लखेट्यो। घर, खेत र गाउँ छोडेर हजारौँ मानिस शरणार्थी बन्न बाध्य भए। उनीहरू कहाँ पुगे? नेपाल, आफ्नै पुर्खाको भूमि ।
करिब दुई दशकसम्म नेपालको शरणार्थी शिविर नै उनीहरूको घर बन्यो। त्यहीँ बालबालिका जन्मिए, त्यहीँ हुर्किए, त्यहीँ पढे र त्यहीँ भविष्यका सपना देखे। भूटानले नेपाली भनेर लखेट्यो, नेपालले उनीहरूलाई नेपाली नागरिकका रूपमा स्वीकारेन।
यही विडम्बनाभित्र नेपालीभाषी भूटानीहरूको एउटा पुस्ता हुर्कियो। उनीहरूले शिविरमा अभाव भोगे, विस्थापनको पीडा भोगे, अनिश्चित भविष्यको सामना गरे। तर त्यही समयले उनीहरूको मनमा नेपालसँग एउटा गहिरो सम्बन्ध पनि बनाइदियो। त्यो सम्बन्ध नागरिकताको कागजमा आधारित थिएन। त्यो सम्बन्ध भोगाइको थियो, स्मृतिको थियो, आश्रयको थियो र आत्मीयताको थियो।
म भूटानमा जन्मिएँ। मेरो बाल्यकालदेखि युवावस्थासम्मको जीवन नेपालमै हुर्कियो, बढ्यो। शरणार्थी भएर के भयो र? मेरो आश्रय नेपाल थियो, मेरो आशा नेपाल थियो, मेरो भरोसा नेपाल थियो। मेरो जीवनका महत्वपूर्ण वर्षहरू नेपालमै बिते। मेरो बाल्यकालका सम्झना नेपालसँग जोडिएका छन्, युवावस्थाका सपना नेपालसँग जोडिएका छन्। त्यसैले आज म अमेरिकामा छु, तर नेपाल दुःख्दा मेरो मन यहाँ बस्दैन। नेपाल रुन्छ भने म पनि रुन्छु, नेपाल भक्कानिन्छ भने मेरो मन पनि भक्कानिन्छ र नेपाललाई चोट लाग्दा मेरो छाती दुख्छ। यो मेरो मात्र अनुभूति होइन, संसारका विभिन्न मुलुकमा पुगेका हजारौँ पूर्व भूटानी शरणार्थीहरूको साझा अनुभूति हो।
आज हिजोका शरणार्थीहरू अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, डेनमार्क, न्युजिल्यान्ड, नेदरल्यान्डलगायत विकसित मुलुकमा पुगेका छन्। उनीहरूले नयाँ जीवन बनाएका छन्, घर बनाएका छन्, व्यवसाय गरेका छन्, शिक्षा हासिल गरेका छन् र आफ्ना छोराछोरीका लागि राम्रो भविष्य निर्माण गरिरहेका छन्। तर उनीहरूले नेपालमा बिताएको त्यो लामो समय बिर्सेका छैनन्। नेपालमा बितेको बाल्यकाल बिर्सेका छैनन्, शिविरको दुःख बिर्सेका छैनन् र नेपालले दिएको आश्रय बिर्सेका छैनन्। त्यसैले नेपालमा भूकम्प जाँदा उनीहरूको मन दुख्यो, नेपालमा विपत्ति आउँदा उनीहरू सहयोगका लागि जुटे र अहिले बाढी–पहिरोले नेपालका विभिन्न ठाउँमा वितण्डा मच्चाउँदा फेरि उनीहरूको मन रोएको छ।
नेपालको पीडा उनीहरूका लागि पराइको पीडा होइन
नेपाल रोएको दृश्यले उनीहरूलाई आफ्नो विगत सम्झाउँछ। घर गुमाउनुको पीडा सम्झाउँछ, विस्थापनको पीडा सम्झाउँछ र आश्रयको अर्थ सम्झाउँछ। सायद त्यसैले नेपाललाई परेको पीडा उनीहरूले अरूले भन्दा छिटो महसुस गर्छन्। उनीहरूको आँखामा आउने आँसु केवल सहानुभूतिको आँसु होइन, आफ्नै इतिहाससँग जोडिएको पीडाको आँसु हो।
यसपटकको बाढी–पहिरोपछि अमेरिकामा रहेका नेपालीभाषी भूटानी समुदायले देखाएको सक्रियता यही भावनाको अर्को उदाहरण हो। पेन्सिल्भेनिया र ओहायोमा तीजका लागि महिनौँदेखि कार्यक्रमको तयारी भइरहेको थियो। समुदाय आफ्नै सांस्कृतिक पर्व मनाउने तयारीमा थियो। आफन्त, साथीभाइ र समुदायसँग भेटघाट गर्ने, रमाउने र खुसी साट्ने योजना थियो। तर नेपालमा बाढी आयो, पहिरो गयो, घरहरू बगे, परिवारहरू विस्थापित भए, धनजनको क्षति भयो र नेपाल शोकमा पर्यो। त्यसपछि आफ्नै खुसीका लागि तय गरिएका कार्यक्रमभन्दा नेपालका दुःखी मानिसहरूको पीडा ठूलो देखियो।
पेन्सिल्भेनियामा तीजका कार्यक्रम रद्द गर्ने निर्णय भयो। ऋषि पञ्चमी र ऋषि तर्पणीका अवसरमा सङ्कलन हुने रकम नेपालका लागि पठाउने निर्णय गरियो। ओहायोमा पनि नेपाल पुनर्निर्माण र राहतका लागि समुदाय जुट्यो। आफ्ना खुसीका लागि छुट्याइएको समय र स्रोत नेपालका पीडितका लागि खर्च गर्ने निर्णय भयो। यो सामान्य निर्णय होइन। तीज समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। महिनौँदेखि तयारी गरेर आयोजना गरिने उत्सव हो। तर नेपालमा विपत्ति आउँदा आफ्नै उत्सव रोकियो। किनकि नेपालका पीडितको आँसु आफ्नै आँखाको आँसुजस्तो लाग्यो।
यो सम्बन्धको सबैभन्दा गहिरो पक्ष यही हो—नेपालले उनीहरूलाई कहिल्यै नागरिकताको प्रमाणपत्र दिएन, नेपालले उनीहरूलाई आफ्ना नागरिकको हैसियतमा स्वीकारेन, तर उनीहरूले नेपाललाई कहिल्यै पराइ मानेनन्। नागरिकता राज्यले दिने कागज हो, तर आत्मीयता कागजले दिँदैन। कुनै देशसँगको सम्बन्ध राहदानीले मात्र निर्धारण गर्दैन। कहिलेकाहीँ सम्बन्ध पीडाले बनाउँछ, कहिलेकाहीँ स्मृतिले बनाउँछ र कहिलेकाहीँ आश्रयले बनाउँछ। पूर्व भूटानी शरणार्थीहरूको नेपालसँगको सम्बन्ध पनि यस्तै हो।
हिजो शिविरमा बस्दा नेपाल उनीहरूको आश्रय थियो। आज संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि नेपाल उनीहरूको स्मृतिको एउटा ठूलो हिस्सा बनेर बसेको छ। त्यसैले पूर्व भूटानी शरणार्थीहरू नेपाल जाँदा अरू पर्यटकजस्तो मात्र जाँदैनन्। उनीहरू पशुपतिनाथ पुग्छन्, लुम्बिनी पुग्छन्, सगरमाथाको देश हेर्छन् र आफ्नो विगतसँग भेट गर्छन्। उनीहरूको नेपाल यात्रा कहिलेकाहीँ भ्रमणभन्दा बढी तीर्थयात्राजस्तो हुन्छ, किनकि त्यो यात्रामा एउटा पुस्ताको स्मृति जोडिएको हुन्छ।
शरणार्थी शिविरले उनीहरूलाई धेरै कुरा सिकायो। अभाव के हो भन्ने सिकायो, घर गुमाउनुको पीडा के हो भन्ने सिकायो, आश्रयको मूल्य के हो भन्ने सिकायो, शिक्षाको महत्त्व के हो भन्ने सिकायो र स्वाभिमानको मूल्य के हो भन्ने सिकायो। सायद त्यही कारण आज संसारका शक्तिशाली र विकसित मुलुकमा बसेका पूर्व भूटानी शरणार्थीहरू नेपालका गाउँ–गाउँमा सहयोग गर्न चाहन्छन्। कसैले छात्रवृत्ति दिएका छन्, कसैले शिक्षामा सहयोग गरेका छन्, कसैले स्वास्थ्य क्षेत्रमा सहयोग गरेका छन्, कसैले रोजगारीका अवसर सिर्जना गरेका छन् भने कसैले आफ्नै संस्था बनाएर वा व्यक्तिगत रूपमा नेपालका लागि योगदान गरिरहेका छन्। उनीहरूको चाहना एउटै छ—नेपाल विकासको बाटोमा अगाडि बढोस् र नेपाली जनता सम्पन्न बनून्।
ओहायोमा आयोजित नेपाल पुनर्निर्माणसम्बन्धी कार्यक्रमले पनि यही भावना अभिव्यक्त गरेको छ। अमेरिकाका विभिन्न राज्यहरूमध्ये ओहायो नेपालीभाषी भूटानी समुदायको बलियो उपस्थिति भएको राज्य हो। त्यहाँबाट पटक–पटक नेपालका लागि सहयोग, ऐक्यबद्धता र विकासका पहलहरू हुँदै आएका छन्। त्यहाँ आयोजित कार्यक्रम केवल रकम सङ्कलन गर्ने कार्यक्रम थिएन, त्यसले एउटा सन्देश बोकेको थियो—नेपाल हाम्रो पनि हो, नेपाललाई परेको पीडा हाम्रो पनि हो।
त्यही सन्देश पेन्सिल्भेनियामा पनि देखिएको छ। पेन्सिल्भेनियास्थित हिन्दु धर्म एवं सांस्कृतिक संगठन (ओएचआरसी) ले तीजका कार्यक्रम रद्द गर्दै ऋषि पञ्चमी तथा ऋषि तर्पणीका अवसरमा सङ्कलन हुने रकम नेपालका लागि पठाउने निर्णय गर्नु त्याग, सद्भाव र सामाजिक जिम्मेवारीको उदाहरण हो। उत्सव रोक्नु सजिलो कुरा होइन। तर विपत्तिमा परेका मानिसको आँसु पुछ्न आफ्नै खुसी केही समय थाती राख्नु भनेको समुदायको सामाजिक परिपक्वता पनि हो।
पूर्व भूटानी शरणार्थीहरूले नेपालका लागि गरिरहेको सहयोगलाई केवल राहत रकमका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा एउटा इतिहास छ, एउटा ऋणको भावना छ, एउटा आत्मीयता छ, एउटा स्मृति छ र सबैभन्दा ठूलो कुरा—पीडा भोगेको समुदायले अर्को पीडित समुदायलाई गरेको मानवीय अँगालो छ। हिजो हामी नेपालमा शरणार्थी थियौँ, आज हामी संसारका विभिन्न देशमा छौँ। हिजो हामीलाई सहयोगको आवश्यकता थियो, आज हामी सकेको सहयोग गर्न सक्ने अवस्थामा छौँ। सायद यही जीवनको एउटा सुन्दर चक्र हो।
नेपालमा विपत्ति आउँदा हामी चुप बस्न सक्दैनौँ। नेपालमा बाढी आउँदा हामीलाई आफ्नो शिविरको बाढी सम्झिन्छ। नेपालमा पहिरो जाँदा हामीलाई विस्थापनको पीडा सम्झिन्छ। कुनै परिवार घरविहीन हुँदा हामीलाई आफ्नो विगत सम्झिन्छ। कुनै बच्चा अभावमा हुँदा हामीलाई शिविरका बालबालिका सम्झिन्छन्। त्यसैले नेपाललाई दुःख्दा आँसु आउँछ।
आज हामी अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया वा युरोपका कुनै देशमा बसिरहेका हुन सक्छौँ। हाम्रो ठेगाना फेरिएको छ, हाम्रो नागरिकता फेरिएको छ, हाम्रो जीवनको अवस्था फेरिएको छ। तर हाम्रो स्मृति फेरिएको छैन, हाम्रो इतिहास फेरिएको छैन र नेपालसँग जोडिएको हाम्रो भावनात्मक सम्बन्ध फेरिएको छैन।
भूटानले हामीलाई नेपाली भनेर लखेट्यो। नेपालले हामीलाई नागरिकका रूपमा स्वीकारेन। तर नेपालले हामीलाई दुई दशकसम्म आश्रय दियो। त्यही दुई दशकले हाम्रो जीवनमा नेपाललाई गहिरोसँग लेखिदियो। त्यसैले आज नेपाल शोकमा पर्दा हामी आफ्नो शिरको टोपी झिक्छौँ। नेपाल रुँदा हामी पनि रुन्छौँ। नेपाल उठ्न खोज्दा हामी हात थाप्छौँ। नेपाल पुनर्निर्माण गर्न खोज्दा हामी आफ्नो ठाउँबाट एउटा इँटा थप्न खोज्छौँ।
किनकि यो नागरिकताको प्रश्न मात्र होइन। यो माटोको प्रश्न हो, स्मृतिको प्रश्न हो, मानवताको प्रश्न हो। यो त्यो समुदायको कथा हो, जसलाई एउटा देशले नेपाली भनेर लखेट्यो, अर्को देशले नागरिकता दिएन—तर जसले नेपाललाई आफ्नो मनबाट कहिल्यै पराइ बनाएन।
त्यसैले त नेपाललाई दुःख्दा अमेरिकामा आँसु आउँछ।
नेपाल रुँदा भूटानी समुदाय पनि रुन्छ। नेपाल शोकमा पर्दा उनीहरू आफ्नो शिरको टोपी झिक्छन्। नेपाल उठ्न खोज्दा उनीहरू हातमा हात, साथमा साथ र काँधमा काँध मिलाएर उभिन्छन्। नकी कहिल्यै उनीहरुले नेपाली नागरिकता खोजेका छन् ।
(पेन्सिल्भेनिया निवासी सी. एम. निरौला भुटानिज–अमेरिकन स्वतन्त्र पत्रकार हुन्।)
