इजरायल–इरान युद्धको इतिहास, वर्तमान संकट र नेपालीमाथि सम्भावित प्रभाव
ल्यानक्यास्टर, पेन्सिल्भेनिया/ मध्यपूर्व फेरि विश्वकै सबैभन्दा खतरनाक युद्धको केन्द्र बनेको छ । इजरायल र इरानबीच दशकौं पुरानो द्वन्द्व अहिले प्रत्यक्ष सैन्य युद्धमा परिणत भएको छ।
इजरायलले शनिबार इरानविरुद्ध पूर्वसावधानीस्वरूप क्षेप्यास्त्र आक्रमण सुरु गरेको छ । टीपीएसको रिपोर्टअनुसार सम्भावित प्रतिआक्रमणको जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै देशभर सायरन बजाइएको र नागरिकलाई सुरक्षित आश्रयस्थलमा बस्न निर्देशन दिइएको छ ।
इजरायली रक्षामन्त्री इस्रायल काट्जले इरानबाट आउन सक्ने खतरा हटाउन पूर्वआक्रमण गरिएको बताएका छन् । इजरायली रक्षा बल (आईडीएफ) ले सर्वसाधारणलाई सुरक्षात्मक स्थान नजिकै रहन आग्रह गरेको छ ।
जेरुसेलम पोस्टका अनुसार एक सुरक्षा स्रोतले दिएको जानकारीमा अमेरिकाको पनि आक्रमणमा संलग्नता रहेको उल्लेख छ ।
यसैबीच, इरानी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै रोयटर्सले इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी तेहरानमा नरही सुरक्षित स्थानमा सारिएको जनाएको छ ।
इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले तेहरानमा विस्फोटका आवाज सुनिएको रिपोर्ट गरेका छन् । तेहरानका केही पूर्वी र पश्चिमी भागमा मोबाइल फोन सेवा अवरुद्ध भएको र इन्टरनेट सेवा कमजोर बनेको पनि इरानी मिडियाले जनाएका छन् ।
अल जजिराका अनुसार इजरायलले इरानका सैन्य तथा आणविक संरचनालाई लक्षित गर्दै हमला सुरु गरेपछि क्षेत्रीय तनाव चरममा पुगेको हो । यसमा अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा इजरायलको पक्षमा उभिएको छ भने इरानले मिसाइल र ड्रोनमार्फत जवाफी हमला गरिरहेको छ । विश्लेषकहरूका अनुसार यो युद्ध केवल दुई देशबीचको सीमित द्वन्द्व नभई विश्व शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित गर्ने स्तरमा पुगेको छ ।
चार दशक भन्दा लामो युद्धको इतिहास
यो युद्धको जरा बुझ्न करिब ४५ वर्ष पछाडि फर्कनुपर्छ । इजरायल सन् १९४८ मा स्थापना भएपछि इरानसँग तत्काल शत्रुता थिएन । बरु इरान मध्यपूर्वका ती मुस्लिम देशमध्ये एक थियो जसले इजरायलसँग अप्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम राखेको थियो ।
तर सन् १९७९ मा इरानमा भएको इस्लामिक क्रान्तिले दुई देशको सम्बन्धमा ऐतिहासिक मोड ल्यायो । बीबीसीका अनुसार क्रान्तिपछि सत्ता सम्हालेको इस्लामिक सरकारले इजरायललाई “अवैध राज्य” घोषणा गर्यो र कूटनीतिक सम्बन्ध पूर्ण रूपमा तोड्यो । त्यसपछि इरानले आफूलाई इजरायलविरुद्ध उभिएको राष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्यो भने इजरायलले इरानलाई आफ्नो प्रमुख सुरक्षा खतरा मान्न थाल्यो ।
त्यसपछि सुरु भएको वैमनस्य चार दशकसम्म प्रत्यक्ष युद्धमा परिणत नभए पनि “छायाँ युद्ध” का रूपमा जारी रह्यो ।
इजरायलले इरानले आणविक हतियार बनाउन खोजेको आरोप लगाउँदै आएको छ । इजरायलको भनाइ: इरान आणविक बम बनाउन नजिक पुगेको छ । इरानको भनाइ: कार्यक्रम शान्तिपूर्ण ऊर्जा प्रयोजनका लागि मात्र हो ।
न्यूयोर्क टाइम्सका अनुसार इरानले लेबनानको हिज्बुल्लाह र गाजाको हमासजस्ता इजरायलविरोधी समूहलाई समर्थन गरेको आरोप इजरायलले लगाउँदै आएको छ । अर्कोतर्फ इजरायलले इरानका आणविक वैज्ञानिकमाथि हत्या, साइबर हमला र सैन्य संरचनामा गोप्य हमला गरेको आरोप इरानले लगाएको छ । सिरिया, लेबनान र गाजा क्षेत्र यी दुई देशको अप्रत्यक्ष युद्धको मैदान बनेका थिए ।
यस द्वन्द्वको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष इरानको आणविक कार्यक्रम हो । अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार इरानले युरेनियम समृद्धिकरण कार्यक्रम विस्तार गरेको छ । इजरायल र अमेरिकाले इरानले आणविक बम बनाउन खोजिरहेको आरोप लगाएका छन् । इजरायलको भनाइ अनुसार यदि इरान आणविक शक्ति बन्यो भने त्यसले इजरायलको अस्तित्वमै खतरा उत्पन्न गर्न सक्छ । तर इरानले भने आफ्नो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण ऊर्जा उत्पादनका लागि मात्र भएको बताउँदै आएको छ । यही विवाद नै दुई देशबीचको सबैभन्दा ठूलो टकरावको कारण बनेको छ ।
सन् २०२४ मा पहिलो पटक दुवै देशबीच प्रत्यक्ष सैन्य हमला भयो । इरानले इजरायलमाथि मिसाइल प्रहार गर्यो र इजरायलले त्यसको जवाफमा इरानका सैन्य संरचनामा हमला गर्यो । त्यसपछि सन् २०२५ मा स्थिति अझ गम्भीर बन्यो । इजरायलले इरानका आणविक केन्द्रलाई लक्षित गर्दै बम आक्रमण गर्यो भने इरानले सयौं मिसाइल र ड्रोनमार्फत जवाफ दियो । विश्लेषकहरूले यसलाई चार दशकको छायाँ युद्धको अन्त्य र प्रत्यक्ष युद्धको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
सन् २०२६ मा यो युद्ध नयाँ चरणमा प्रवेश गर्यो । रोयटर्सका अनुसार अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा युद्धमा सहभागी भयो र इजरायलसँग मिलेर इरानका सैन्य र आणविक संरचनामाथि हमला सुरु गर्यो । इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डालाई पनि निशाना बनाउन सक्ने चेतावनी दिएको छ । यस घटनाले विश्व राजनीति स्पष्ट रूपमा दुई ध्रुवमा विभाजित भएको छ । अमेरिका, बेलायत र केही युरोपेली देश इजरायलको पक्षमा छन् भने रूस र चीनले इरानप्रति सहानुभूति देखाएका छन् ।
अल जजिराले यो स्थिति नयाँ प्रकारको विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धाको संकेत भनेको छ ।
युद्धको नेपालमा प्रभाव
यस युद्धको प्रभाव केवल मध्यपूर्वमा सीमित छैन । मध्यपूर्व नेपाली श्रमिकहरूको प्रमुख गन्तव्य हो । यूएई, कतार, साउदी अरब, कुवेत, बहराइन र इजरायलमा ठूलो नेपाली समुदाय बसोबास गर्छ ।
रोयटर्सले युद्धका कारण हवाई सेवा प्रभावित हुन सक्ने, सुरक्षा जोखिम बढ्ने र आर्थिक गतिविधि अवरुद्ध हुन सक्ने खतरा औल्याएको छ ।
यसले लाखौं विदेशी कामदार, विशेष गरी नेपाली श्रमिकलाई प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । नेपाल सरकारले परराष्ट्र मन्त्रालय मार्फत युद्ध प्रभावित क्षेत्रमा रहेका नेपालीलाई सुरक्षित रहन आग्रह गरेको छ ।
मन्त्रालयले जारी गरेको सुरक्षा सन्देशमा सुरक्षित स्थानमा बस्न, स्थानीय प्रशासनको निर्देशन पालना गर्न, अनावश्यक यात्रा नगर्न र दूतावाससँग सम्पर्कमा रहन आग्रह गरिएको छ ।
त्यसैगरी अमेरिका, बेलायत लगायत देशहरूले पनि आफ्ना नागरिकलाई उच्च सतर्कता अपनाउन र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा सर्न निर्देशन दिएका छन् ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यो युद्धले विश्व अर्थतन्त्रमा पनि ठूलो असर पार्न सक्छ । मध्यपूर्व विश्वको प्रमुख तेल उत्पादन क्षेत्र भएकाले युद्धले तेल आपूर्ति र मूल्यमा प्रभाव पार्ने सम्भावना छ । यसले विश्वव्यापी आर्थिक संकट निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिइएको छ ।
समग्रमा हेर्दा इजरायल–इरान युद्ध केवल दुई देशबीचको सैन्य संघर्ष मात्र होइन । यो युद्ध धार्मिक विचारधारा, आणविक शक्ति नियन्त्रण, क्षेत्रीय प्रभुत्व र विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको जटिल द्वन्द्व हो । यदि यो युद्ध अझ विस्तार भयो भने यसले मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व शान्ति, अर्थतन्त्र र लाखौं आप्रवासी श्रमिकको जीवनमा गम्भीर असर पार्ने सम्भावना रहेको छ ।
कुन कुन देशमा रहेका नेपाली प्रभावित हुन सक्छन् ?
यो युद्धको प्रत्यक्ष असर इजरायल र इरानमा रहेका नेपालीमा बढी पर्न सक्छ । यस्तै उच्च जोखिम क्षेत्रमा कतार, यूएई, साउदी अरब,कुवेत र बहराइनमा रहेका नेपाली पर्न सक्छन्।
किनभने इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डा भएका देशलाई पनि निशाना बनाउन सक्ने चेतावनी दिएको छ ।
